شرح مثنوى - شهيدى، سید جعفر - الصفحة ١٢٦ - اول كسى كه در مقابله نص قياس آورد ابليس بود

مولانا در اين داستان با به كار بردن واژه قياس از هر دو معنى مصطلح آن در اصول و منطق استفاده كرده است: قياس منطقى كه در استدلال به كار رود و قياس اصولى كه برابر نصّ است. چنان كه مى‌دانيم وى قياس منطقى را نزد فيلسوفان تنها راه درست اثبات حقيقت است نمى‌پذيرد و در مطاوى گفتار خود بارها از آن انتقاد مى‌كند، و بى‌ارزشتر از قياس عقلانى قياس حسى را مى‌داند.

داستان به عيادت رفتن كر و ترتيب مقدمات پرسش و پاسخ را پيش خود براى نشان دادن بطلان قياس حسى آورد و سرپيچى شيطان را از سجده آدم و خود را به خاطر نسبت خويش به آتش از وى برتر دانستن نمونه‌اى از قياس اصولى و اجتهاد برابر نصّ «اسجدوا الآدم». و در پايان براى بهتر روشن كردن مقصود خود كه قياس را ارزشى نيست، باطل بودن اجراى حكم اصل را بر فرع مثل مى‌زند، و از كنعان پسر نوح و عكرمه پسر ابو جهل سخن به ميان آورد كه اگر چنان قياس را اعتبارى بود و حكم هر اصلى را بر فرعى كه به ظاهر مشابه آن است اجرا توان كردن پس پسر نوح پيامبر شدى و فرزند بو جهل كافر گشتى. اما بزرگى و پيامبرى همچون مال و منال اين جهان نيست كه پسرى آن را از پدر به ارث برد بلكه موهبتى الهى، و بدان كه لايق بود رسد:

مسعود سعد سلمان‌