حقايق هستى را درك كند و حقايقى در جهان هستى وجود دارد كه عقل بدون وحى نمى‌تواند به آنها دست يابد. ولى اگر عقل، قدرت شناخت و درك واقعيت را داشته باشد، شناخت و ادراك آن براى بشر حجت است.[١] به علاوه، احساسات، غرايز و اميال مختلف بشرى و تحريكات متنوع خارجى مانع از صدور حكم صحيح عقلانى مى‌باشد.[٢] به هر حال از نظر آنها كاربرد عقل در موارد سكوت و نبود كتاب و سنت يا به اصطلاح «مالانص فيه» يا «منطقه الفراغ» است.[٣]

ت- تأثير عرف يا هنجار اجتماعى بر شيوه هنجار انگارى نظام اسلامى‌

عرف در مفهوم اصلاحى فقها، روش مستمر قومى است در رفتار و گفتار كه آن را «عادت» و «تعامل» نيز مى‌گويند[٤] و از آن با عناوين «بناى عقلاء» و «سيره عملى» يا «عقل عملى» نيز ياد مى‌كنند.

در شكل‌گيرى عرف، دو عنصر اساسى وجود دارد:

- عنصر مادى يا تكرار مستمر رفتار و عمل و عنصر معنوى؛ يعنى جنبه الزامى بودن آن كه همه يا اكثريت مردم آن را پذيرفته باشند و بدان عمل نمايند.

- عرف، مهمترين عاملى است كه در ارتباط با نقش و مشاركت جامعه مدنى در هنجارانگارى نظام اسلام قابل توجه و درخور بحث و بررسى است.

درباره قلمرو و نقش عرف در اجتهاد و قانونگذارى نظام اسلامى و حجيت آن، ميان مذاهب اسلامى اختلاف نظر وجوددارد. علماى اهل تسنن، به ويژه حنفى و شافعى، عرف را

[١] - سيد محمد حسينى، پيشين، ص ١٦

[٢] - عباسعلى عميد زنجانى، پيشين، ص ٢٢٣

[٣] - محمد جعفر جعفرى لنگرودى، ترمينولوژى حقوق، چاپ ششم، تهران: گنج دانش، ١٣٧٢، ص ٤٤٨

[٤] - پيشين، حقوق اسلام، چاپ اول، تهران، گنج دانش، ١٣٨٥، ص ٢٢.