در حركت دائمى است و پديده‌هاى جديد نيازمندى‌هاى تازه به وجود مى‌آورد و باعث رشد و تكامل تمدن بشرى و پيچيدگى روابط اجتماعى مى‌شود. شرايط مكانى نيز در اين تحولات مؤثر است و مسائل و نيازمندى‌هاى خاصى ايجاد مى‌كند. جامعيت و هميشگى بودن دين اسلام ايجاب مى‌كند كه پاسخگويى به اين تحولات و مسائل جديد و پديده‌هاى نوظهور دائماً در حال افزايش باشد. باب اجتهاد در اسلام براى تأمين اين پاسخگويى مطرح شده است. بدين معنا كه كليات احكام اين مسائل به صورت اصول كلى و جامع در منابع اصلى هنجارمندى اسلام آمده‌است و حكم اين مسائل جديد را مى‌توان از آنها استنباط و استخراج كرد، مسئوليت اين امر خطير بر عهده متخصصان فن؛ يعنى فقها و مجتهدان گذاشته شده است.[١]

واژه «اجتهاد» مصدر باب افتعال، مشتق از جهد (به فتح جيم) به معنى تلاش و كوشش در حد توان است و برخى آن را از جهد (به ضم جيم) به معناى تحمل رنج و مشتق مى‌دانند.[٢] از نظر معناى اصطلاحى، علماى اهل سنت و شيعه تعريفهاى گوناگونى را براى آن ارائه كرده‌اند كه به علت اختلاف مبنايى ديدگاه‌ها درباره اجتهاد با يكديگر تفاوت فراوانى دارند.

در فقه اهل سنت، اجتهاد عبارت است از اينكه، فقيه هر گاه بخواهد مى‌تواند حكم شرعى را استنباط كند و اگر براى آن در كتاب و سنت «نصى» نيابد به استنباط و رأى خودش مراجعه مى‌كند؛ يعنى اجتهاد از نظر اهل سنت، بيشتر مبتنى بر قياس و عمل به رأى فقيه است كه در واقع خود از منابع قانونگذارى به شمار مى‌آيد. واژه اجتهاد تا سده پنجم هجرى به همين معنا استعمال مى‌شده است.[٣] اما فقه شيعه هيچ‌گاه اين برداشت و تعريف را نمى‌پذيرد و

[١] - ابولحسن محمدى، مبانى استنباط حقوق اسلامى، چاپ پنجم، تهران: انتشارات دانشگاه تهران، ١٣٦٦، ص ٢٣٥ و عليرضا فيض. مبادى فقه و اصول، چاپ سوم، تهران: انتشارات دانشگاه تهران، ١٣٦٧، ص ١٥٠

[٢] - اسداله بيات، مقال مبانى فقهى نقش زمان و مكان در اجتهاد، مجموعه آثار كنگره بررسى مبانى فقهى حضرت امام خمينى( ره). نقش زمان و مكان در اجتهاد، اجتهاد و زمان و مكان( ١)، تهران: مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى( ره)، ١٣٧٤، صص ١٥- ٣١٤

[٣] - پيشين، ص ٣١٧.