و نيكورفتار در پى داشته باشد. توده انبوهى از مردم كه فقط در پى زندگى آسوده مى‌باشند و از لحاظ سياسى و انديشه، «بيشينه غيرفعال» جامعه‌اند، از هر كسى‌كه در رأس هرم قدرت قرار گيرد، پيروى خواهند كرد و «حكومت صالح» خود به خود مردمى صالح را به وجود خواهد آورد. از آن سوى، حكومت شايستگى زمامدارى نمى‌يابد مگر با شكيبايى، درستكارى و صبر و پافشارى مردم بر اجراى حقوق متقابل دولت و ملت.

اگر مردم حقوق خود را از حاكم نطلبند، كم كم حكومت حقوق طبيعى مردم را فراموش مى‌كند و در برابر خواسته‌هاى مشروع مى‌ايستد و بسيارى از مردم به علت ناآشنايى با حقوق خود و تكاليف و وظايف دولت دچار محروميت مى‌شوند. اعتلاى فرهنگ عمومى در رفع اين مشكل مؤثر است، بهترين كار براى ارتقاى فرهنگ عمومى، آموزش همگانى حقوق عمومى است. آموزش حقوق دولت بر ملت و حقوق ملت بر دولت، سنگ محك خوبى براى آزمودن برحق بودن حكومتها مى‌باشد. مردمى برحق‌اند كه حقوق خود را از دولت بخواهند و دولتى بر حق است كه حقوق مردم را تمام و كمال به آنان بدهد. استقامت و پافشارى و شكيبايى مردم بر حق الهى خود، مايه شايستگى حكومت خواهد شد.

بى‌شك آرزوى هر مسلمانى آن است كه جامعه‌اى آباد و پيشرفته داشته باشد؛ على (ع) ساخت چنين جامعه‌اى را بسته به رعايت حقوق دو سويه دولت و ملت مى‌داند. هنگامى كه مردم حق خود را نسبت به دولت انجام دادند؛ يعنى در هنگام جنگ و حمله نظامى جان و مال خود را در كف نهادند و به دفاع از كشور اسلامى پرداختند يا در دشوارى‌ها و تنگناهاى اقتصادى دولت، به يارى‌اش شتافتند و يا در هنگام انتخابات با مشاركت سياسى خود دولت اسلامى را تثبيت و دلگرم كردند و از آن سو، دولت اسلامى عدالت اجتماعى، اقتصادى و سياسى و امنيت فرهنگى، اقتصادى، اجتماعى و سياسى را در جامعه اسلامى تأمين كرد؛ آنگاه ثمرات و بركات رعايت اين حقوق دو سويه نمايان خواهد شد. «حق در ميان آنان ارجمند و نيرومند (عزيز) مى‌شود.» ميزان احترام به قانون- به ويژه در نزد ما كه قانونمان براساس دين‌