كسى كه از آزادى صرف‌نظر كند از مقام آدميت، از حقوق و حتى وظايف بشريت صرف‌نظر مى‌نمايد (زيرا بزرگترين اختلاف بين انسان و حيوان فهم و فكر نيست، بلكه اراده و اختيار است‌[٢]). هيچ‌چيز نمى‌تواند خسارتى را كه يك چنين گذشتى در بر دارد جبران نمايد. اين گذشت برخلاف طبيعت انسان است. كسى كه اراده آزاد نداد، مسئوليت اخلاقى ندارد.[٣]

آرى آزادى خواست طبيعى و فطرى انسان است و خداوند است كه او را آفريده، بنابراين اصل در عقل و شرع آزادى است و هر تصميمى كه برخلاف مقتضاى فطرت باشد از نظر اسلام محكوم است. از اينجاست كه حضرت على (ع) مى‌فرمايد:

بني لا تكن عبد غيرك و قد جعلك الله حرّاً

؛ فرزندم برده ديگرى مباش، زيرا خداوند تو را آزاد آفريده است.[٤]

مردمسالارى در قرآن‌

قرآن كريم در آيات بسيارى از مردمى بودن حكومت اسلامى ياد مى‌كند و بيعت را كه همان قرارداد اجتماعى در ميان مردم و حاكم اسلامى است، عهد الهى مى‌داند و نقض بيعت‌

[١] - قرارداد اجتماعى، ص ٣٧

[٢] - جالب است كه مولانا جلال‌الدين محمد بلخى نيز در كتاب مثنوى همين معنا را مهم‌ترين امتياز انسان بر ديگر آفريده مي‌داند و اين امانت الهى را در آيه« انا عرضنا الامانة على السموات و الارض و الجبال فايين ان يحملنها و الشفقن منها و حملها الانسان» به همين معنا گرفته است.( آغاز دفتر ششم، ص ٥٣٦.)

سألتُ حبيبى الوصلَ منه دُعابَةً		و أعْلَمُ أنَّ الوصل ليس يكونُ‌
فمَاسَ دلالًا و ابتهاجاً و قال لى‌		برفقٍ مجيباً( ما سألتَ يَهُونُ)

[٣] - همان، ص ٤٣

[٤] - نهج‌البلاغه، نامه ٣١، وصيت على( ع) به فرزندش اما حسن مجتبى( ع).