در اين گفتار از ميان شاخصهاى گوناگون (علت مبقيه و علت محدثه) مردمسالارى دينى به بحث حقوق متقابل دولت و ملت مى‌پردازيم كه رعايت آن باعث ارتقاى كارآمدى دولت؛ يعنى افزايش همبستگى ملى- دينى و ارجمندى دين وجامعه ديندار مى‌گردد.

مصاديق حقوق متقابل ملت و دولت در قرآن كريم‌

در زمينه حقوق عمومى در قرآن به آيات متعددى بر مى‌خوريم كه رعايت حقوق مردم را واجب الهى مى‌دانند:

- امنيت جانى (اسراء: ٢٣)، امنيت مالى (بقره: ١٨٨)، امنيت آبرو (حجرات: ١١)، حفظ حريم و حقوق شخصى (نور: ٢٧)، حق اعتراض در برابرستم (نساء: ١٤٨)، آزادى عقيده (بقره: ١٩١، ٢٥٦)، بى‌احترامى به اعتقادات دينى (انعام: ١٠٨)، رفتار يكسان و برابر دولت با همه شهروندان (قصص: ٤)

در زمينه حقوق دولت و وظايف مردم در قرآن كريم آيات فراوانى هست كه براى نمونه مى‌توان به موارد زير اشاره كرد:

- عمل به دستورهاى رسول خدا (ص) و جانشينانش (نساء: ٥٩)

- پذيرش قانون و رعايت نظم عمومى (مائده: ٣٣)

- حمايت از تصميمات سودمند دولت (مائده: ٣٣)

- آمادگى كامل براى بذل مال و جان در دفاع از دولت اسلامى (توبه: ٣٨- ٤١)

پاسخگويى دولت حق مردم است‌

در مردمسالارى دينى نظام سياسى نه تنها پاسخگو و مسئول است بلكه در سيره سياسى زمامداران راستين هميشه مجامع عمومى را به پرسشگرى از كارگزاران و بيان مطالبات مشروع‌