بشود، كشور را خراب مى‌كند. معلم است كه انسانها را يا مهذب بار مى‌آورد، متعهد بار مى‌آورد، و يا انگل بار مى‌آورد و وابسته. همه از مدرسه‌ها بلند مى‌شود. همه سعادتها و همه شقاوتها انگيزه‌اش از مدرسه‌هاست، و كليدش دست معلمين است.

فرهنگ، سايه‌اى از نبوت‌

بايد معلمين توجه داشته باشند اولًا، به شغل شريف خودشان كه شغل انبياست، و ثانياً به مسئوليت خودشان كه همان مسئوليت انبياست. انبيا مسئولند؛ لكن درست آنها عمل مى‌كنند؛ از مسئوليت درست بيرون مى‌آيند، از امتحان درست بيرون مى‌آيند. آنها مأمور به تربيت هستند، و تربيت مى‌كنند. و آن قدرى كه از عهده‌شان برآمد عمل كردند. شما هم همان مسئوليت را داريد، و همان شرافت را.

كانَّه فرهنگ سايه‌اى است از نبوت؛ و فرهنگيها سايه‌اى هستند از نبى. اين سايه بايد عمل كند به آن طورى كه ذى ظل عمل كرد. اينكه مى‌گويم «سايه»، براى اين است كه سايه از خودش هيچ نبايد داشته باشد؛ همان طورى كه يك سايه‌اى وقتى كه مى‌افتد روى زمين از يك شخص، حركت، حركت شخص است، و سايه به حركت شخص حركت مى‌كند. اينكه سلطان را مى‌گويند «ظل اللَّه» اين بزرگترين چيزى است كه اگر ما تصور كنيم، تميز مى‌دهيم ما بين حق و باطل. ظل خدا- بايد- وقتى «ظل اللَّه» است كه حركتش حركت خدا باشد؛ از خود هيچ نداشته باشد. پيغمبر اكرم «ظل اللَّه» است؛ براى اينكه ... وَ ما رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَ لكِنَّ اللَّهَ رَمى‌ [١] آنهايى كه با تو مبايعه كردند يُبايِعُونَ اللَّهَ‌ [٢]؛ بيعت با پيغمبر بيعت خداست. چرا؟ براى اينكه پيغمبر هر چه دارد از خدا، و هر چه مى‌بيند خدا، و فانى است در او. هر حركتى پيغمبرها مى‌كنند همانى است كه مطابق رضاى خداست. به حركت او، به تحريك او حركت مى‌كنند. از خودشان حركت ندارند؛ به تحريك او حركت مى‌كنند. شما هم، فرهنگيها هم، ظل انبيا بايد باشيد.

[١] بخشى از آيه ١٧ سوره انفال: «و هنگام تيراندازى، تو تير نمى‌اندازى بلكه خداوند تيراندازى مى‌كند».

[٢] اشاره به آيه ١٠ سوره فتح‌