كه در اين عالم است؛ حتى جمادات، حتى اشجار، همه زنده‌اند، همه كارگرند كار احاطه دارد بر همه عوالم. از اول با كار عالم موجود شده است و كارگر مبدأ همه موجودات است. حق تعالى‌ مبدأ كارگرى است و كارگر است، فعال است. موجودات عالم غيب [كه‌] با فعاليت غيبى تحقق پيدا كرده‌اند، كارگرند. موجودات عالم طبيعت- هر جا كه شما ملاحظه كنيد، هر قشرى از اقشار را كه ملاحظه كنيد، چه موجوداتى كه به نظر ما در پست ترين مراتب وجودند مثل معادن و زمينها و جمادات و چه آنهايى كه بعد از اين مرتبه موجودند مثل نباتات، اشجار و چه آنهايى كه بعد از اينها موجودند مثل حيوانات و چه آن كه ما فوق اينهاست مثل انسان- همه جلوه كارند و همه كارگر. كارگرها اينها را درست كرده‌اند. كارگرى بر همه موجودات احاطه دارد.

عالم ما بعد الطبيعه- در جنت و نار- هم از كار و كارگرى پيدا شده است. بهشت و دوزخ از كار انسان پيدا شده است. در كار انسان است كه يا عمل صالح است يا كار خوب است كه مبدأ تحقق بهشت است يا اعمال غير صالح و فاسد است كه مبدأ دوزخ است. نبايد ما اختصاص بدهيم يك روزى را به كارگر به اعتبار اينكه اين روز حظّ كارگر، همين روز است. بله، مانع ندارد كه يك روزى را ما انتخاب كنيم براى كارگر كه بفهمانيم به عالم كه كار و كارگرى است كه همه چيز از اوست.

خداى تعالى مبدأ كار است‌

كار مثلِ جلوه حق تعالى‌ مى‌ماند كه در تمام موجودات سرايت كرده است. همه موجودات، كار در آنها هست و با كار درست شده‌اند. همه ذرات وجود كارگرند حتى ذرات اتمى كه در اين عالم طبيعت هست، اينها كارگر هستند با هوشيارى. همه ذرات عالم فعالند و هوشيارند لكن ما گمان مى‌كنيم كه هوشيار نيستند: وَ إِنْ مِنْ شَيْ‌ءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَ لكِنْ لا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ‌ [١]؛ همه مُسَبِّح حقند، همه كارگران حق هستند، همه مطيع حق تعالى‌

[١] سوره اسراء، آيه ٤٤: «و هيچ موجودى نيست جز آنكه او را به پاكى مى‌ستايد، ولى شما ذكر تسبيح ايشان را در نمى‌يابيد.»