پيام قرآن - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٢٠٠ - چگونگى دلالت آيه ولايت بر مساله خلافت

مى‌خوانيم كه درباره‌ «عبداللَّه بن ابَىّ» نازل شده است، در حالى كه ضمائر در آن نيز به صورت جمع آمده است.

همچنين در آيه اوّل سوره ممتحنه، خطاب عام است، در حالى كه شأن نزول فردى به نام «حاطب بن ابى بلتعه» مى‌باشد، و در آيه ٨ سوره مناقون‌ (يَقُولُونُ لَئِن رَجَعْنا الَى المَدِينَهِ ... نيز به صورت جمع آمده در حالى كه گوينده اين سخن عبداللَّه بن ابىّ بود.

در آيه ٢٧٤ «بقره» (الّذين يُنْفِقُونَ امْوالَهُمْ بِاللّيل وَالنَّهار) طبق احاديث بسيارى در شأن على عليه السلام نازل شده در حالى كه ضميرهاى آن نيز تمام به صورت جمع آمده است.

آيه ٢١٥ سوره‌ «بقر» كه مربوط به سؤال از چيزهايى است كه بايد انفاق كرد يَسْئَلُونَكَ ماذا يُنْفِقُونَ ... نيز، به صورت جمع آمده در حالى كه سؤال كننده، يك نفر به نام‌ عمر و بن جموح‌ بود. [١]

اما چه دليلى دارد كه در اين موارد با اينكه نظر روى فرد است، كلام به صورت جمع مى‌آيد؟ ممكن است دليلش در بعضى از موارد احترام باشد، و در بعضى از موارد اشاره به هم‌فكرى ديگران با آن فرد بوده باشد، و با دقت در موارد بالا (مورد احترام) از موارد هم‌فكرى را مى‌توان جدا كرد.

از همه اينها گذشته مى‌دانيم در موارد بى‌شمارى از آيات قرآن هنگامى كه خداوند سخن از خودش مى‌فرمايد، ضمير جمع (متكلم مع الغير) به كار رفته، با اينكه ذات پاكش در يكتايى و يگانگى بى نظير است، و از هر نظر احد و واحد است، اين به خاطر آن است كه شخص بزرگ همواره مأمورانى دارد كه در انجام آنچه مورد اراده او است، مطيع و فرمانبرداراند، و همين سبب مى‌شود كه او در عين مفرد بودن‌

[١]. براى آگاهى از مدارك اين روايات به تفسير نمونه ذيل آيات فوق مراجعه شود.