شايسته است اشاره شود كه در تقسيم اين مراحل، طبيعت فقه و روش فقاهت و اجتهاد در هر مرحله‌اى مورد نظر بوده است، نه ديگر جهات تاريخى. اينك به تفصيل اين مراحل مى‌پردازيم:

١ ـ دوره تأسيس:

اين دوره، از عصر غيبت(نيمه قرن سوم هجرى) آغاز مى‌شود و در اوايل قرن پنجم هجرى پايان مى‌يابد. مهمترين فقهاى اين مرحله اينانند: محمدبن يعقوب كلينى، على بن حسين بن بابويه قمى، پسر او محمد بن على بن بابويه قمى(شيخ صدوق)، جعفر بن محمد قولويه، حسن بن ابى عقيل حذّاء(عمانى)، محمد بن احمد كاتب بغدادى(ابن جنيد اسكافى)، محمد بن محمد بن نعمان عكبرى(شيخ مفيد)، على بن حسين موسوى(شريف مرتضى)، تقى الدين بن نجم الدين(ابوالصلاح حلبى)، حمزه بن عبدالعزيز ديلمى(سلاّر).

اين فقهاى بزرگ آغاز گر تدوين و تأليف در فقه بر مذهب اهل بيت(ع) بودند و بناى آنچه را امروزه به آن فقه اجتهادى مى‌گوييم، پايه گذارى كردند. اينان در فقه اجتهادى كتب بسيارى تأليف كردند؛ زيرا در دوره‌اى قرار گرفته بودند كه فرصت صدور نص و امكان دست يابى به امام معصوم و فراگيرى مستقيم حكم شرعى واقعى از او پايان يافته بود. تنها راه كشف حكم شرعى، منحصر بود به مراجعه به نصوص و بيانات شرعىِ صادره از معصومان كه از طريق راويان نزد آنان فراهم بود. بنابر اين، چاره‌اى نبود جز به سخن در آوردن نصوص و استخراج احكام شرعى از آنها در هريك از ابواب فقهى، و تفريع فروع از اصول در پرتو قواعد كلّى روشنگرى كه در نصوص قرار داشت، و علاج مواردتعارض و اختلافى كه گاه ميان نصوص اتفاق مى‌افتاد. اين، همان عمليات اجتهاد فقهى به معناى صحيح آن است كه شرح آن گذشت.

از مراجعه به مصنفات فقهى اين عصر، روشن مى‌شود كه در اين مرحله، عمليات اجتهاد، ابتدايى بوده است و فقط در توزيع متون روايات بر ابواب فقهى، و برداشت نتيجه