در حالت طبيعى، آدمى نسبت به كسى كه مى‌خواهد حق او را پايمال كند، حساس است. اصل وجود اين روحيه در انسان نه‌تنها اشكالى ندارد بلكه مفيد هم هست. اگر آدمى نسبت به ظلمى كه در حق او مى‌شود بى‌اعتنا باشد و هر كسى به خود اجازه دهد تا هر نوع ظلمى در حق او روا دارد، در زندگى دنيا و در امور اخروى موفقيتى نخواهد داشت. بى‌ترديد انسان نبايد ظلم‌پذير باشد. اما در عالم رفاقت، ظلم‌پذير بودن يا نبودن، شكل ديگرى دارد. اگر شخص بيگانه‌اى به شما ظلم كرد بايد به او پاسخى مناسب و درخور بدهيد؛ ولى اگر دوستى در حق شما ظلم روا بدارد، جواب ديگرى مى‌طلبد. وقتى رفيقتان به شما ظلم كرد، نبايد سريع و بدون تأمل عكس‌العمل نشان دهيد. چه بسا ممكن است در برخى موارد تحمل ظلم از طرف دوست آثار مثبتى داشته باشد و لذا توصيه شود.

به طور كلى يكى از مسايلى كه در اخلاق اجتماعى مطرح است، پاسخ به تعدى و ظلمى است كه گاه در محيط دوستانه رخ مى‌دهد. آيا بايد در مقابل اين نوع رفتارها مقابله به مثل نمود؟ آيا سخت‌گيرى، ترش‌رويى و انتقام‌جويى لازم است؟ يا اين‌كه مى‌بايد چشم‌پوشى و اغماض كرد و با بى‌اعتنايى از كنار آن گذشت؟ در دستورات شرع مقدس هر دو نوع رفتار مطرح شده است؛ ولى هركدام جايگاه و مقام خاص خود را دارد. در فضاى دوستى و مقام رفاقت به عفو و اغماض و گذشت سفارش شده است: فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاصْفَحْ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الُْمحْسِنِين؛[١] از آنها بگذر و صرف نظر كن مگر دوست نمى‌داريد كه خداوند از شما درگذرد؟! همان گونه كه شما انتظار داريد خدا از شما بگذرد، پس شما هم از ديگران درگذريد. اين آيه به روشنى اهميت عفو و گذشت و اغماض را بيان مى‌كند؛ ولى در برخى موارد، مقابله به مثل و انتقام تجويز و حتى سفارش شده است، كه شما هم در برابر ظلم و تعدى ديگران مقابله به مثل كنيد و انتقام بگيريد. به‌خصوص در برابر دشمنان دين هرگز كوتاه نياييد.

به هرحال در اين مقام جاى بحث فراوانى وجود دارد كه در كجا عفو بهتر است و در كجا مقابله به مثل و انتقام؟ آيا به‌محض اين كه كسى ظلم كرد بايد درصدد قصاص برآييم و حق خود را بستانيم؟ آيا وظيفه ما و بهترين كار اين است كه اگر كسى مرتكب ظلم شده و نسبت به

[١] مائده (٥)، ١٣. ‌