ترجمه و تفسير نهج البلاغه - علامه جعفری - الصفحة ١٢٢ - مطلب پنجم - نويسنده مى گويد &#١٧١ فقط اختلاف اساسى كه ما بين علم و مذهب موجود است ، اينست كه مذهب معلومات موجوده را بدست خيالات سپرده ، علم آنها را بوسيلهء منطق و تجربيّات يعنى به كمك فكر كردن كاملتر مى نمايد &#١٨٧

٣ - فرهنگ اسلام در اروپا - زيگريد هونكه ترجمهء آقاى مرتضى رهبانى .
٤ - علم در نزد عرب و مسلمين - الدومييلى ترجمه بوسيلهء دكتر عبد الحليم نجّار و دكتر محمّد يوسف موسى به عربى با تطبيق دكتر حسين فوزى به اصل ايتاليائى .
٥ - مقدّمه اى بر تاريخ علم - جورج سارتن ترجمهء آقاى غلامحسين صدرى افشار .
٦ - تمدّن اسلام و عرب - گوستاو لوبون ترجمهء آقاى فخر داعى گيلانى .
٧ - منابع تاريخ علوم اسلامى - آقاى سيّد حسين نصر با همكارى ويليام چيتيك در سه مجلَّد .
٨ - طبقات الاطبّاء و الحكماء تأليف ابو داود سليمان معروف به ابن جلجل .
٩ - تاريخ الحكماء من كتاب اخبار العلماء باخبار الحكماء تأليف جمال الدّين ابو الحسن علىّ بن يوسف القفطىّ .
١٠ - علم از ديدگاه اسلام - تأليف اين جانب محمّد تقى جعفرى .
هر انسانى محقّق با مطالعه اى حتّى در بعضى از صفحات اين كتابها ، يقين پيدا ميكند كه دين اسلام اساسىترين خدمت را در راه ترويج علم و تشويق دانشمندان و حكماء انجام داده است . در برخى از مآخذ ( هونكه ) اين جمله را خواهيد ديد كه اندلس ، قاهره ، بغداد ، تونس ، و جنديشاپور و غير ذلك مراكزى بودند كه از همهء اطراف و اكناف مسلمانان و حتّى غير مسلمانان روى به آنها مى آوردند و مشغول آموزش علوم عمومى يا تخصّصى مى گشتند . حتّى در سفر حجّ كه مسلمانان براى اداى فريضه عازم مكَّه مى شدند ، مدّت مسافرت را طورى تنظيم مى كردند كه در سر راه خود به مراكز علمى و فرهنگى اسلام وارد شده تا مى توانستند استفاده كنند ، عرصهء پهناورى از دنياى آن روز ميدان سياحت و مسافرتهاى علمى آنان بوده است . از سواحل خزر گرفته تا سواحل اقيانوس اطلس شاهد تكاپوى گروه هايى از دانشمندان اسلامى بوده است مانند