ترجمه و تفسير نهج البلاغه - علامه جعفری - الصفحة ١٠٨ - مطلب دوم - نويسنده مى گويد &#١٧١ مذهب اگر صحيح باشد بايد ثابت باشد &#١٨٧

تيكوبراهه در آن تدقيق بيشترى كرد آشكار مى گردد . » [١] محمّد بن جابر بن سنان البتّانى ( وفات در سال ٩٢٩ ) موجب افتخار كشور او است . البتّانى مردى بزرگ از جملهء اشراف بود و به بطليموس ارادت مى ورزيد و خود او از لحاظ دقّت در مطالعهء تقويم اعتدالين از بطليموس نيز پيشتر رفت و اوّل كسى بود كه در علم مثلَّثات سينوس ( جيب ) را جانشين وتر ساخت و از اين تغيير تمام مثلَّثات جديد نتيجه شد . » [٢] « ابو ريحان بيرونى كسى است كه پانصد سال پيش از كوپرنيك دو پديدهء شب و روز را به گردش زمين مستند مى دارد . » [٣] و در قرون بعدى ، علماى هيئت مغرب - زمين ، بطلان نظريّات بطليموس را اثبات كردند . با اين حال ، واقعيّت و نظم ( قانون واقعى ) حاكم بر منظومهء شمسى ثابت و بدون تغيّر به كار خود مشغول است .
بنا بر اين ، تغيّرات مخصوص چگونگى ارتباط قطب ذاتى ( عوامل درك ) با قطب عينى است ، نه واقعيّت و نظم و قانون حاكم بر آن . بايد از نويسنده و امثال او پرسيد : آيا « قانون دفاع جاندار از حيات خود » كه قطعا يك قانون علمى است ، از آغاز بروز زندگى در اين كرهء خاكى تغيير يافته است آيا « قانون توالد و تناسل در جانداران تغيير يافته است آيا قانون نياز زندگى دسته جمعى به محدوديّت تمايلات افراد جامعه » تغيير يافته است آيا « قانون انبساط اجزاء اجسام در پديدهء حرارت » تغيير يافته است مطلب دوم - نويسنده مى گويد : « مذهب اگر صحيح باشد بايد ثابت باشد . » در اين مسأله هم نويسنده متوجّه نبوده است كه مذهب هم مانند علم دو جنبه دارد : ثابت و متغيّر . جنبهء ثابت مذهب عبارتست از - ١ - زندگى آدمى در اين دنيا داراى يك هدف عالى است كه فوق خواسته‌هاى طبيعى است .

[١] تاريخ علوم - پىيرروسو ترجمهء آقاى حسن صفّارى ص ١١٩ .
[٢] همين مأخذ .
[٣] فرهنگ اسلام در اروپا تأليف زيگريد هونكه ص ١٥٣ .