ترجمه و تفسير نهج البلاغه - علامه جعفری - الصفحة ٢٠١ - ٤ - استدلال تمثيلى

٤ - توصيف خداوندى ناشى از جهل است ، و جهل به او مستلزم اشاره به او است ، پس توصيف خداوندى مستلزم اشاره به او است .
٥ - توصيف خداوندى مستلزم اشاره به او است . و اشاره به او مستلزم محدود ساختن او است ، پس توصيف خداوندى مستلزم محدود ساختن او است .
٦ - توصيف خداوندى مستلزم محدود ساختن او است ، و محدود ساختن او مستلزم شمارش او است ، پس توصيف خداوند مستلزم شمارش او است .
پس از اين مقدّمات و نتائج كه در شكل اوّل از استدلال قياسى بيان شده است ، نتيجهء نهائى اينست كه توصيف خداوندى مستلزم بشمارش در آوردن او است ، در صورتى كه بشمارش در آوردن او ( يعنى معدود قرار دادن او براى انتزاع عدد ) محال است . اين نكته را هم بايد يادآورى كنيم : كه چنانكه نتائج هر يك از استدلالهاى قياسى فوق را مى توان منفردا نتيجه تلقّى كرده و بآن اعتقاد نمود ، همچنين مى توان همهء مقدّمات و نتائج فوق را بترتيبى كه تنظيم كرديم ، منظور نموده و از مجموع آنها نتيجهء نهايى را بدست آورد .
٤ - استدلال تمثيلى چنانكه در تعريف آن آمده است ، عبارتست از استخراج جامع مشترك موضوعى كه حكمى براى آن ثابت شده ( يا علَّت كلَّى حكم ) و تعميم آن بر همهء موارد و مصاديق آن موضوع يا بر همهء مواردى كه علَّت مى تواند شامل آن بوده باشد . مانند ممنوعيّت آشاميدن آبجو به علَّت سكر ( مستى ) كه علَّت ممنوعيّت آشاميدن انواع شراب مسكر است . اين گونه استدلال هم در سخنان امير المؤمنين عليه السّلام فراوان است . از آن جمله :
و لو ضربت فى مذاهب فكرك لتبلغ غاياته ، ما دلَّتك الدّلالة إلَّا على أنّ فاطر النّملة هو فاطر النّخلة لدقيق تفصيل كلّ شيء و غامض اختلاف كلّ حىّ . و ما الجليل و اللَّطيف ، و الثّقيل و الخفيف و القوىّ و الضّعيف فى خلقه إلَّا سواء ( و اگر در روشهاى فكرى خود چنان به فعّاليّت بپردازى كه به نهايت تفكَّراتت در بارهء شناخت موجودات بررسى دليل ترا دلالت نخواهد كرد