ترجمه و تفسير نهج البلاغه - علامه جعفری - الصفحة ٢٣٩ - بروز اعتلا و سقوط جوامع و تمدّنها و فرهنگها از ديدگاه اسلام

( آيا كسى جز مردم ستمكار هلاك مى شود ) ١٠ - ( وَما كُنَّا مُهْلِكِي الْقُرى إِلَّا وَأَهْلُها ظالِمُونَ ) [١] ( و ما آباديها را به هلاكت نمى رسانيم مگر اين كه اهل آنها ستمكار باشند . ) امير المؤمنين عليه السّلام هم كه سخنانش گاهى اقتباسى از قرآن مجيد و گاهى ديگر تفسيرى از آن كتاب اللَّه و در مواردى تطبيق كلَّيّات آن به مصاديق و افراد آنها است ، ظلم را از اساسىترين عوامل سقوط و تباهى جوامع معرّفى فرموده است . از آن جمله : اللَّه اللَّه في عاجل البغي و آجل و خامة الظَّلم . . . [٢] ( خدا را ، خدا را در نظر بگيريد در نتيجهء سريع ( در همين دنيا ) ستم و آيندهء وخيم ظلم . ) يكى ديگر از عوامل سقوط جوامع و نابودى تمدّنها و فرهنگها ، استكبار است كه مفهوم عامّ آن عبارت است از « هدف ديدن خود و وسيله ديدن ديگران » امير المؤمنين عليه السّلام در سقوط جوامع چنانكه در آيات قرآنى مشاهده خواهيم كرد ، استكبار را مطرح فرموده است . او مى فرمايد : فاعتبروا بما أصاب الأمم المستكبرين من قبلكم من بأس اللَّه وصولاته و وقائعه و مثلاته ، و اتّعظوا بمثاوي خدودهم ، و مصارع جنوبهم و استعيذوا باللَّه من لواقح الكبر ، كما تستعيذونه من طوارق الدّهر . . . [٣] ( عبرت بگيريد از آن غضب و حمله‌ها و مصيبتها و عذابهاى خداوندى كه به اقوام و ملل مستكبر پيش از شما وارد گشت و پند بگيريد از خاكى كه گونه‌هاى آن مستكبرين در آن جاى گرفت و از جايگاه سقوط پهلوهايشان

[١] . القصص آيهء ٥٩ .
[٢] . خطبهء قاصعه ص ٢٩٤ .
[٣] . خطبهء قاصعه ٢٩٠ .