ترجمه و تفسير نهج البلاغه - علامه جعفری - الصفحة ٢٣٥ - بروز اعتلا و سقوط جوامع و تمدّنها و فرهنگها از ديدگاه اسلام

ساخته شده‌اند . و اگر در مواردى انسانها بايد در راه وصول به تمدّن و فرهنگ فداكارى نموده و دست از جان خود بشويند ، گذشت و جانبازى است كه انسان در ريشه كن كردن آفات تمدّن در خدمت « حيات معقول » و بوجود آوردن شرايط حيات مزبور براى انسانها انجام مى دهد نه براى دو پديدهء مزبور كه ارتباطى با « حيات معقول » انسانها نداشته باشند .
حال اجتماع انسانى در بروز و اعتلاء و سقوط تمدّنها و فرهنگها شبيه به حال فردى از انسان است كه تحت تأثير عواملى بروز مى كند و به اعتلاء مى رسد و سقوط مى نمايد . مثلا احساس نياز چنانكه فرد را وادار به تلاش و تكاپو در عرصهء طبيعت و منطقهء روابط همنوعانش مى نمايد ، همچنين جامعه را نيز رو به گسترش و عميق ساختن درك و معرفت و سازندگى در عرصهء زندگى تحريك و تشويق مى نمايد .
ما شاهد بروز تعدادى از اكتشافات در موقع بروز جنگها بوده‌ايم .
لذا ممكن است يك يا چند نياز موجب اكتشاف و بدست آوردن امتياز يا امتيازاتى باشد كه آنها هم بنوبت خود ، مردم را براى وصول به امتيازات زنجيرى ديگر موفّق بسازد . ولى داستان تمدّنها از نظر عوامل بوجود آورنده در نياز خلاصه نمى شود ، بلكه در موارد بسيار فراوان بقول بعضى از محقّقان در سرگذشت علم ، بارقه‌ها و جهشهاى مغزى انسانها بوده است كه عناصر مهمّ تمدّن اصطلاحى را بوجود آورده‌اند گاهى ديگر تمدّنها و فرهنگهاى مثبت ناشى از اكتساب و استفاده از تمدّنها و فرهنگهاى ديگر جوامع مى باشد . البتّه اين گونه تمدّنها و فرهنگها گاهى بطور صورى و راكد مورد تقليد قرار مى گيرند كه در اين صورت نه تنها موجب پيشرفت جامعهء مقلَّد و پيرو نمى گردد ، بلكه ممكن است موجب عقبماندگى و باختن هويّت اصيل خود آن جامعه مقلَّد بوده باشد . ما در دوران اخير در جوامعى متعدّد شاهد اين گونه انتقال تمدّنها و فرهنگهاى تقليدى مى باشيم كه چگونه