ترجمه و تفسير نهج البلاغه - علامه جعفری - الصفحة ٢٣٢ - تناوب متفرّق در تمدّنها

بروز و اعتلاى تمدّن رم عرضه شده است و نه براى سقوط و اضمحلال آن . و آنگهى اين پديدهء شگفتانگيز چگونه تفسير مى شود كه حتّى در جريان يك تمدّن ، ميان گردانندگان آن فاصله و تفاوتى غير قابل تصوّر وجود داشته است .
در همين تمدّن رم ، نرون خونخوار و احمق و خودخواه را مى بينيم و ماركوس اورليوس را هم مى بينيم كه مردى است حكيم ، بسيار خردمند و متواضع و مردم دوست [ منهاى خصومت بىاساسى كه با مسيحىها داشته است ] در مقدار زيادى از تمدّنها با همين اختلاف شديد در وضع روحى گردانندگان آنها مواجه هستيم كه گاهى اختلاف در حدّى غير قابل تصوّر است چنانكه در تمدّن رم مى بينيم . اگر واقعيّت چنين بود كه تمدّنها پديده هائى بودند كه از نظر هويّت و مختصّات و علل و انگيزه‌ها و اهداف كاملا مشخّص و قابل شناخت بودند ، نمى بايست ميان تفكَّرات و آرمانها و طرز عملكرد گردانندگان آنها آن همه اختلاف شديد وجود داشته باشد . از طرف ديگر در طول تاريخ تا دوران اخير ديده نشده است كه تمدّنى كه در نقطه اى از دنيا ظهور مى كند ، از قرنها حتّى از يك قرن پيش قابل پيشبينى قطعى بوده و هويّت و مختصّات و مدّت بقاء و دوران زوالش با يك عدّه قوانين علمى محض و تفكَّرات و تكاپوهاى عضلانى قابل ايجاد و ابقاء و نقل به جامعه يا جوامع ديگر بوده باشد . ممكن است بعضى از اشخاص گمان كنند كه اديان الهى همواره از يك نقطه از دنيا بروز كرده مانند مسيحيّت از ناصره و اسلام از مكَّه و سپس به ديگر نقاط دنيا منتقل و گسترش يافته است و همچنين در دوران معاصر ما بعضى از مكتبهاى اقتصادى و سياسى از نقطه اى از دنيا بروز و به ديگر نقاط دنيا منتقل و گسترش يافته است .
پاسخ اين اعتراض بدين نحو است كه امّا پيشبينى قطعى بروز اديان و همچنين مكتبهاى اقتصادى و سياسى از طرق معمولى نه از راه اخبار غيبى ، تاكنون بهيچ وجه صورت نگرفته است . و آنگهى مورد بحث ما تمدّنهاى اصيل نه تقليدى و وابسته است كه در انتقال مكتبهاى اقتصادى و سياسى در دوران