ترجمه و تفسير نهج البلاغه - علامه جعفری - الصفحة ٢٢٦ - معانى سنّت در آيات قرآنى و نهج البلاغه

بوده است ، از تعقّل بوسيلهء دلهاى آگاه محرومند . و بالعكس گشت و گذار و بررسى و تحقيق در سرگذشت انسانها در گذرگاه تاريخ ، دلهاى آنان را براى تعقّل آماده مى سازد .
٢ - ( قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ يَنْتَهُوا يُغْفَرْ لَهُمْ ما قَدْ سَلَفَ وَإِنْ يَعُودُوا فَقَدْ مَضَتْ سُنَّتُ الأَوَّلِينَ ) [١] ( بان كسانى كه كفر ورزيده‌اند بگو : اگر از [ كفر و پليديها ] خود دارى كنند ، خطاهاى گذشتهء آنان آمرزيده مى شود و اگر بهمان كفر و پليديها برگردند ، سنّت گذشتگان [ كه عذاب و مشاهدهء نتايج دردناك عقايد منحرف و اعمال ناپاك است ] در گذشته ثابت شده است . ) يعنى اين يك قانون است كه انسان در گرو اعمال و انديشه‌هاى خويش است عمل و عكس العمل يا « فعل و ردّ فعل » ، « كنش و واكنش » در همهء شئون حياتى انسانها چه در حال انفرادى و چه در حال جمعى بدون استثناء حاكميّت دارد ، چنانكه قانون علَّيّت با اشكال گوناگونش در هر دو قلمرو انسان و جهان حاكميّت دارد . به تجربه ثابت شده است كه ستمكاران نتيجهء كار خود را در طول تاريخ مى بينند ، آنان كه گريانده‌اند خود خواهند گريست ، آنانكه در راه خدمت به انسان فداكارى كرده‌اند ، پاداش خود را مانند يك واكنش ضرورى دريافته‌اند .
اين معنى براى سنّت در سورهء الحجر آيهء ١٣ و الإسراء آيهء ٧٧ و الكهف آيهء ٥٥ و الأحزاب آيهء ٣٨ و ٦٣ و فاطر آيهء ٤٣ و غافر آيهء ٨٥ نيز منظور شده است . و در همهء اين موارد بروز نتيجهء اعمال انسانها در امتداد تاريخ مانند بروز معلول به دنبال علَّت خود گوشزد شده است . در آيهء ٤٣ از سورهء فاطر

[١] . الأنفال آيهء ٣٨ .