ترجمه و تفسير نهج البلاغه - علامه جعفری - الصفحة ٢٢٣ - تلاش انسان براى منفعت

مى نمايند و قطعى است كه وجود اين انسانهاى بزرگ كه با اشتياق سوزان دنبال حقيقت مى روند و مى خواهند حقيقت را در جامعهء خويشتن قابل درك و عمل بسازند ، در حركت و شكلپذيرى تاريخ بسيار مؤثّر بوده است لذا با كمال صراحت مى توان گفت : اين روحيّهء حقيقتجوئى با در نظر گرفتن نسبيّت اشكال و مصاديق حقيقت و تنوّع عوامل آن ، مربوط به انسان است كه چنانكه گفتيم دومين عامل اساسى عامل محرّك و تعيين كنندهء كيفيّت اوّليّه و كيفيّت ثانويّهء تاريخ مى باشد . همينطور جمال ( زيبايابى و زيباجوئى ) هر دو نوع زيبائى ( محسوس و معقول ) مسلَّماً يكى از عوامل آماده كنندهء زمينهء مناسب براى زندگى طبيعى و معنوى انسانها در تاريخ است .
گاهى زيبائى بمفهوم عامّ آن بطور مستقيم يا غير مستقيم در تاريخ اثر مى گذارد كلئوپاترا ، آنتوان سردار رومى و امثال او را كاملا كلافه كرده و موقعيّت آنتوان را در آن دوران تغيير داد و اگوست كنت كه در طرز تفكَّرات فلسفى فرانسه و سپس در مقدارى از قارّهء اروپا با نوعى عينگرائى تند تأثيراتى گذاشته بود ، با عشق به زنى زيبا بنام كلوتلد دگرگون مى شود و تفكَّراتش تلطيف مى گردد و در مكتب اومانيسم شكوفا مى شود . خلاصه بنظر مى رسد كه با نظر به نتائج مجموع مطالعات و تجارب و تحقيقاتى كه تاكنون در بارهء انسان و تاريخش بدست آمده است بايد گفت : سه عامل اساسى در بوجود آمدن و كيفيّت تاريخ اصيلترين عامل مى باشند كه عبارتند از : ١ - خدا .
٢ - انسان .
٣ - واقعيّات مفيد براى انسان .
بقيّهء عوامل در برخى كيفيّات ثانويّهء تاريخ مؤثّرند و بعضى ديگر موادّ مهمّى هستند كه انسان با شناخت و در اختيار گرفتن آنها تاريخ خود را توجيه مى نمايد و بعضى ديگر مى توانند تأثيرات مقطعى و يا مشروط داشته باشند .