ترجمه و تفسير نهج البلاغه - علامه جعفری - الصفحة ١٢٨ - ١٣ - براى شناخت وحدت يا تعدّد عامل محرّك تاريخ بايد نخست منظور از تاريخ را بفهميم

( إِنَّ الله يُحِبُّ الْمُتَوَكِّلِينَ ) ( قطعا ، خداوند توكَّل كنندگان را دوست دارد . ) ملاحظه مى شود كه مراعات قانون عقلانى و عقلائى شورى مورد دستور قرار مى گيرد و با اين حال توصيه به توكَّل جنبهء ماوراى آنرا تضمين مى كند .
١٣ - براى شناخت وحدت يا تعدّد عامل محرّك تاريخ بايد نخست منظور از تاريخ را بفهميم .
آيا محصول تاريخ يا هويّت تاريخ واقعاً يك حقيقت است كه ما مجبور شويم كه براى تاريخ يك عامل محرك فرض كنيم بنظر مى رسد پاسخ اين سؤال منفى است ، زيرا وحدتى كه براى هويّت يا محصول تاريخ فرض شود ، بجهت تنوّع بسيار شديد تحوّلات و وقايع تشكيل دهندهء تاريخ ، بايد يك مفهوم تجريدى بوده باشد . اگر ما هويّت و متن خود تاريخ را در نظر بگيريم ، خواهيم ديد : مركَّب است از : ١ - تلاش انسان براى تهيّهء وسائل معيشت خود .
٢ - كوشش براى شناخت طبيعتى كه در آن زندگى مى كند .
٣ - محبّت و عشق پيدا كرده حيات خود را با آن محبّت و عشق توجيه نموده است .
٤ - ابزار و وسائلى را براى ساختن وسائل و موادّ استمرار حيات خويشتن مى سازد .
٥ - قوانين و حقوق براى امكانپذير ساختن زندگى دسته جمعى وضع مى كند .
٦ - شخصيّتهائى با درجاتى گوناگون از تأثير در جامعه [ و پيشرفت يا سقوط آن ] بروز مى نمايند .
٧ - جنگهاى خانمانسوز براه مى افتد و دمار از روزگار بشرى