فصول الحکمة؛ شرح فارسی بر منظومه(مبحث الهیات) - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٨٩٨ - فاعل بالتجلى بودن نفس

باشد به اين تقرير اگر علم نفس بذاتش عين علم بصور و قوا است پ س بايد بهمين‌

علم نيز عالم بوده و تفاصيل صور و قوا از آن مخفى و پ نهان نباشد و حال آنكه چ نين‌

نيست زيرا نفس در تحصيل اين علم محتاج به مقدّمات و علوم بسيارى از قبيل علم‌

طبّ و تشريح و نظائر آن است بلكه بعد از فرا گ رفتن اين مقدّمات نيز بسيارى از

اسرار و دقائق و آثار قدرت الهى كه در اين قوا و صور نهاده است از نظر نفس مخفى‌

مى‌ماند كه معلوم نيست بتواند به آنها اصلا عالم و محيط شود.

در جواب مى‌فرمايد شرط اينعلم با اين خصوصيّت اينستكه قوا و صور نزد

عقل حضور كامل و تامّ داشته باشند و اين حاصل نمى‌شود مگر بعد از رسيدن نفس‌

بحدّ كمال و نائل شدن بمقام عقل مستفادّ و مرتبه كمال جمعى كه در اين مرحله‌

تمام اشياء به واقعيّتها نزدش حاضر و به كنهها در حضورش حاصلند.

قوله: فطر امّا مبنىّ للفاعل او للمفعول: كلمه « فطر » بفتح فاء و سكون طاء

مصدر است بمعناى خلق كردن و لفظ « فطر » در متن مصنّف فعل ماضى است و در

قرائتش دو وجه ممكنست:

الف: آنكه بصيغه معلوم قرائت شود كه در اينفرض فاعلش نفس بوده و

« القوى » مفعولش و چ ون فاعل كلمه « يستعمل » نيز كلمه « نفس » مى‌باشد لا جرم‌

بين ايندو فعل تنازع واقع مى‌گردد از اينرو هر كدام را كه در آن عمل داديم ديگرى در

ضميرى كه بآن راجع است بايد عمل كند.

ب: آنكه بصيغه مجهول قرائت گ ردد كه در نائب فاعلش دو احتمال‌

است:

احتمال اوّل: آنكه « نفس » نائب فاعل آن باشد كه در اينفرض باز تنازع‌

بين آن و يستعمل واقع مى‌شود منتهى در اينجا فطر طالب نائب فاعل است و در

نفس چ نين عملى مى‌نمايد و كلمه « يستعمل » طالب فاعل و در آن عمل فعل معلوم‌

را مى‌نمايد.

احتمال دوّم: آنكه كلمه « القوى » نائب فاعل آن باشد و در اينصورت باز

تنازع بين دو فعل واقع مى‌شود باين نحو كه « فطر » طالب نائب فاعل بوده و يستعمل‌

طالب مفعول.