فصول الحکمة؛ شرح فارسی بر منظومه(مبحث الهیات) - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٦٨٧ - مقاله محقق داماد(ره)

باطن و واقع عالم خارج است.

قوله: هى بعينها المرتبة العقليّة: يعنى چ ون مرتبه عقلى براى جنابش نيست‌

لا جرم مرتبه عقليّه‌اش همان وجودش در حاق و باطن عالم خارج مى‌باشد.

قوله: من كلّ جهة: متعلّق است به « الحقّه » .

قوله: بمنزلة مرتبة ذات الانسان و مهيّته العقل: يعنى همانطوريكه نسبت بعالم‌

امكان ذات انسان همان ماهيّت عقل بوده و دوئيّت بينشان نميباشد نسبت به عالم‌

ربوبى نيز مرتبه عقليّه حضرت احديّت همان حاق وجود عينى مى‌باشد.

قوله: فاذن تأخّر العالم الخ: مرحوم مصنّف در حاشيه فرموده است:

مقصود مرحوم سيّد از اينكلام آنستكه:

تقدّم حقتعالى بر عالم به تقدّم علّى و تأخّر عالم از ذات اقدسش به تأخّر

بالمعلوليّه برنگشته بلكه تقدّم علّى آنجناب بر عالم مآل و مرجعش به تقدّم سرمدى‌

است.

و در شرح و توضيح اين معنا مرحوم محقّق آملى فرموده است:

زيرا تأخّر عالم از حضرتش تأخّر انفكاكى است يعنى متقدّم و متأخّر

با هم در يك زمان اجتماع ندارند از اينرو تأخّر عالم، تأخّر سرمدى است و اساسا

تأخّر بالعلّيّة در اينجا ممكن نيست چ ه آنكه در اينقسم از تأخّر مى‌بايد متقدّم و

متأخّر با هم قابل اجتماع بوده و در يك زمان جمع باشند و همانطوريكه اشاره شد

اجتماع حقّ با عالم در وجود امكان‌پذير نبوده بلكه بينشان تفكيك مى‌باشد و وجود

عالم در طول وجود باريتعالى است از اينرو تقدّمش بر عالم بالعلّيّة نبوده بلكه تقدّم‌

سرمدى است.

شرح عربى: ثمّ قال:

و ليس يصحّ ان يقاس ما هنا لك بالشّمس و شعاعها و ما بينهما

من التّقدّم و التّأخّر بالذّات بحسب المرتبة العقليّة و المعيّة فى الوجود

بحسب متن الاعيان كما تمور به الألسن مورا و تفور به الافواه فورا لما قد

دريت انّ المرتبة العقليّة لذات الشّمس بما هى هى ليست بعينها