فصول الحکمة؛ شرح فارسی بر منظومه(مبحث الهیات) - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٦٨٠ - فصل ملاك تقدم در اقسام هشتگانه سبق

و آن امرى است مشترك بين متقدّم و متأخّر و از آن حظّى براى متقدّم است كه براى‌

متأخّر نيست ولى اينطور نيست كه متأخّر از آن چ يزى را واحد بوده كه متقدّم‌دارنده‌

آن نباشد.

در سبق زمانى ملاك سبق انتساب به زمان است اعمّ از آنكه در نفس‌

زمان بوده يا در زمانى باشد و در قسم دوّم يعنى سبق بالرّتبة همچون صدر مجلس در

سبق برتبه حسّى يا شخص يا جنس عالى در سبق برتبه عقلى ملاك انتساب به‌

مبدء محدود و معيّنى مى‌باشد.

و در سبق شرفى ملاك فضل و مزيّت مى‌باشد.

و در سبق طبعى ملاك وجود مى‌باشد.

و در سبق علّى ملاك وجوب مى‌باشد.

شرح فارسى:

توضيح‌

قبل از اينكه ملاك و مناط تقدّم در اقسام سبق بيان شود ابتداء مقصود از آن‌

را بيان مى‌كنيم.

منظور از اين كلمه اينست:

امرى كه بين متقدّم و متأخّر مشترك بوده بطورى كه از آن براى متقدّم‌

حظّى باشد كه براى متأخّر بآن حدّ نباشد آنرا ملاك و مناط نامند و در ضمن بيان‌

ملاكات ثمانيه اين مطلب واضح‌تر خواهد شد.

ملاك تقدّم زمانى:

در سبق زمانى ملاك تقدّم نفس زمان است چ ه تقدّم و سبق نسبت به اجزاء

زمان باشد و چ ه بلحاظ زمانيّات زيرا بديهى است تقدّم نوح بر موسى تنها بلحاظ تقدّم‌

زمانى است.

ملاك تقدّم رتبى:

تقدّم رتبى چ نان چ ه گ فتيم بر دو قسم است: عقلى و وضعى.

مناط در تقدّم رتبه عقلى همان مبدء معيّن است لذا اگر مبدء را شخص قرار