فصول الحکمة؛ شرح فارسی بر منظومه(مبحث الهیات) - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ١٠١٦ - اقسام عرض شرح مقوله كم

ملاحظه نمائيم و بخواهيم آنرا بتقسيم فكّى بدو نيم متر تقسيم كنيم قطعا قابل (خطّ

يك مترى) از بين رفته و فقط مقبول (دو نيم متر) باقى مى‌مانند.

اقسام كم‌

آن را بدو قسم تقسيم نموده‌اند: كم متّصل، كم منفصل.

كم متّصل: آنست كه هر دو جزئى از آن با هم در حدّى مشترك باشند

همچون خطّ و سطح و جسم و مقصود از حدّ مشترك آن است كه نسبتش بدو جزء از

كم مساوى باشد به اين معنا كه اگر آن را ابتداء يكى از دو جزء فرض نموديم در

جزء ديگر بتوانيم آن را ابتداء فرض نمائيم و اگر انتهاء و طرف يكى تقدير كرديم در

جزء ديگر همين تقدير صحيح باشد همچون نقطه‌اى كه روى خطّى فرض شود كه‌

ابتداء دو پ اره خطّ در طرفين محسوب شده و يا طرف آنها مى‌باشد يا خطّى كه روى‌

سطحى فرض شود كه دو سطح در دو طرف آن خط هر دو با آن يك نسبت دارند و

همچنين سطحى كه روى جسمى ملاحظه شود نسبتش بدو جسمى كه در طرفين آن‌

واقعند مساوى است چ نان چ ه اگر در زمان آن و لحظه‌اى را در نظر بگيريم نسبتش به‌

اجزاء قبلى و بعدى مساوى است.

ولى در كم منفصل چ نين حدى بين اجزاء نيست چ نان چ ه عدد ٥ را وقتى به‌

٢ و ٣ منقسم نمائيم بين اين دو عدد حدّ مشتركى بمعنائى كه گ فته شد قطعا نيست‌

زيرا حدّ مشترك داخل در هيچكدام از دو جزء طرفين نبايد باشد حال با توجّه به اين‌

امر بين عدد ٢ و ٣ اگر عدد واحدى را بخواهيم خارج فرض كنيم و آن را حدّ

مشترك بين اين دو كه دو جزء عدد ٥ هستند قرار دهيم لازمه‌اش اين است كه عدد

را ٦ فرض نموده باشيم و اين خلاف فرض است و اگر واحد مشترك بين اين دو را

داخل در يكدام بدانيم لازمه‌اش اين است كه عدد مفروض ٤ باشد و آن نيز بخلاف‌

فرض است.

متن: « ٣٢٧، ٣٢٦ »