فصول الحکمة؛ شرح فارسی بر منظومه(مبحث الهیات) - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٥٩٣ - برهان بطلان اولويت غيريه

كدام از وجود يا عدم ذات محتمل بوده و با هم در يك عرض مى‌باشند لذا محال‌

است يكى را بر ديگرى ترجيح داده و ديگرى را مرجوح قرار دهيم ولى اگر اولويّت‌

يك جانب بواسطه تحقّق علّت به سر حدّ وجوب رسيد بلادرنگ محقّق شده و از

تعارض با تحقّق جانب ديگر خارج مى‌شود و ديگر جاى سؤال از وقوع آن بدون وقوع‌

طرف مقابل باقى نميماند و اصطلاحا اين وجوب را كه از قبل تحقّق علّت پ يدا شده‌

وجوب سابق يا ضرورت سابق نامند.

قوله: و ما لم تدخل فى دار الوجود بالعرض: كلمه « بالعرض » در مقابل « بحسب‌

ذاتها» است يعنى ماهيّت بحسب ذات صرف ماهيّت بوده نه آنكه موجود مى‌باشد

امّا بملاحظه فاعل و مؤثّر كه بالعرض در خارج يافت ميشود عناوين اشياء بر آن‌

صدق مى‌كند همچون انسان، حيوان، حجر و شجر و امثال اينها.

مرحوم محقّق آشتيانى ميفرمايد:

اين تقرير بنا بر مذاق قائلين باصالت وجود ظاهر و روشن است.

و امّا طبق رأى قائلين باصالت ماهيّت بايد بگوئيم:

اگرچه ماهيّت به تقدّم جوهرى بر وجودش مقدّم است ولى اين تقدّم در

حال وجود ذهنى و بملاحظه اينحال است ولى اگر آنرا از حيث حال عدمش در نظر

بگيريم بنا بر رأى كسانيكه معدومات و اعيان ثابته را قائل نيستند باز ماهيّت شيئى‌

بحساب نيامده و قائلين باصالت الماهيّة نيز اصالت ماهيّت را در صورت انتساب آن‌

بجاعل امضاء نموده‌اند نه ماهيّت من حيث هى هى چ ه آنكه ماهيّت باين حيثيّت‌

چ يزى غير از خودش نميباشد و قبلا كلام در اين معنا گ ذشت كه ماهيّت من حيث‌

هى هى از نظر همگان اعتبارى است و امور اعتبارى شيئيّت و حقيقتى وراء اعتبار

ندارند.

قوله: حتّى انّه لم يصدق نفسها على نفسها: ضمير در « انّه » بمعناى « شأن » بوده‌

و ضمائر مؤنّث در « نفسها على نفسها» به ماهيّت عود مى‌كند.

ملّاصدرا در اسفار آورده است كه:

ماهيّت مادامى كه در خارج يافت نشود شيئى از اشياء نخواهد بود حتّى‌