تشریح المطالب؛ شرح فارسی بر مکاسب - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٨٥٧ - مسئله سوم بازى با غير آلات قمار با عوض

الغرض اطّلاعه عليه في أوائل وقت تصرّف المعدة و لم يستمرّ جهله.

هذا كلّه لتطبيق فعلهم على القواعد، و إلّا فلهم في حركاتهم من أفعالهم و أقوالهم شؤون لا يعلمها غيرهم.

ترجمه:

حكم وضعى عوض مأخوذ در قسم سوّم‌

سپس مرحوم مصنّف مى‌فرمايند:

و امّا حكم عوض از حيث فساد، همان حكم سائر مأخوذ بمعاملات فاسد مى‌باشد يعنى بر آخذ لازم است كه آنرا بر مالكش ردّ كند و در صورتيكه تلف شده باشد بدل آن را بايد بوى بدهد يعنى اگر مثلى است مثلش را و در صورتيكه قيمتى است مى‌بايد قيمتش را باو برگرداند.

نقد و تحليل‌

امّا نقد:

ممكنست در مقام انتقاد گفته شود:

قبول نداريم عوض مأخوذ در صورت تلف شدن حكمش اين باشد كه اگر مثلى است بر آخذ ردّ مثلش واجب بوده و در صورتى كه قيمى است قيمتش را مكلّف به ردّ باشد و سند اينكلام روايتى است كه مضمون آن اينست:

حضرت ابو الحسن عليه السّلام غلامى را فرستادند كه تخم مرغى بخرد، غلام پس از خريدن و اخذ آن در راه با آن قمار كرد و تخم مرغى را برد و وقتى محضر امام عليه السّلام رسيد تخم مرغ برده‌شده را بآنجناب تسليم كرد و حضرت آنرا تناول فرمود، بعدا بحضرتش عرض كردند تخم مرغى كه ميل فرموديد از راه قمار تحصيل شده بود بلادرنگ آنجناب طشتى را طلبيدند و در آن قيئ كرده و تخم مرغ را از معده خود بيرون آوردند ... تا آخر حديث.

از اينحديث استفاده مى‌شود ردّ مثل يا قيمت لازم نبوده بلكه عين شيئ را بايد برگرداند ولو در آن تغيير و تبدّلى پيدا شده باشد بآن نحوى كه در تخم مرغ خورده‌شده‌