اما در علم هيأت غرض و نظر اولى از افلاك، فقط مدارات و دوائر است. پس از آن براى تسهيل در تفهيم انواع حركات كواكب، افلاك مجسمه يعنى آسمانهاى جسمانى تصوير كرده‌اند. و در حقيقت بحث از افلاك مجسمه در كتب هيئت، دخيل و استطرادى است نه اصيل و استقلالى. و به تعبيرى بحث از افلاك مجسّمه در علم هيأت، نظير بحث الفاظ در علم منطق است.

بيان: أما بيان اثبات محدّد الجهات در طبيعيّات اين كه مراد آنان از جهات دو جهت طبيعى: «علو مطلق، و سفل مطلق است» كه از آن دو تعبير به فوق و تحت يعنى بالا و پايين مى‌شود. و مقصود آنان از سفل مطلق، زمين و مركز آن است. و مقصود از علو مطلق، مقابل آنست كه فلك نهم است كه آن را جسم كل محيط بر عالم جسم و جسمانى مى‌دانند كه مركز كره زمين، مركز آن است.

فلك نهم را محدّد الجهات و فلك الافلاك و معدّل النهار و فلك اطلس نيز گويند.

بعد از اثبات دو جهت طبيعى، چهار جهت ديگر نيز بر آن دو متفرع مى‌شوند كه مجموع را جهات ششگانه گويند. مثلا قامت شخص انسانى كه به نحو طبيعى ايستاده است، شش جهت بالا و پايين و راست و چپ و پيش و پس از آن اعتبار مى‌شوند.

محدّد به معنى تحديد و تعيين كننده است، و اثبات محدّد الجهات بدين سبب پيش آمده است كه اجسام ثقيل چون سنگ و گل مثلا به سوى زمين يعنى پايين مى‌آيند، و اجسام خفيف چون دود و بخار مثلا به سوى آسمان يعنى بالا مى‌روند. آيا زمين آنچه را كه از جنس خود او ثقيل است به سوى خود مى‌كشد، و آنچه را كه خفيف است به سمت مقابلش دفع مى‌كند و يا اين كه چون زمين هرچه را كه ثقيل است به سوى خود مى‌كشد، لازمه اين جاذبه اين است كه قهرا اشياء خفيفه به سوى بالا دفع شوند و يا جسم خاصّى به نام آسمان و فلك و محدّد الجهات هرچه را كه سبك است به سوى خود مى‌كشاند، و هرچه را كه سنگين است به سوى مركزش كه مركز زمين و سفل مطلق است پرت مى‌كند هريك از اين آراء ياد شده را قائلى است.

شيخ رئيس در فصل سيزدهم و چهاردهم مقالت سوم طبيعيات شفاء (ط ١- چاپ سنگى- ص ١١٦ و ١٢٢)، و نيز در آغاز نمط دوم اشارات قائل به فلك محدّد الجهات شد است. بدين معنى كه محدّد الجهات فلكى متوازى الثخن است كه محيط بر همه اجرام و افلاك است و مركز آن مركز زمين است كه سفل مطلق است. و اين محدد الجهات است كه اجسام خفيف را به سوى خود مى‌كشد، و اجسام ثقيل را از خود دور مى‌كند كه به سوى مركزش دفع مى‌نمايد، و حركت أولاى شبانه روزى از اوست.