(مگر در نسخ متأخرتر). عبارت شرطى «اگر نه آن استى، ما... بسوختمانى»، با يايى كه به قصد شرط بر افعال آن افزوده شده، از سنت قرن چهارم و پنجم، پيروى كرده. هر چند كه آمدن «ان» در ريخت فعل دوم (سوختمانى به جاى سوختيمى) ظاهراً غريب مى نمايد، اما اين ساختار در واقع چندان غريب نيست. نظير آن را در تفسير ميبدى كه ـ به هر تقدير ـ در فاصله اى بس دور از رى مى زيسته نيز يافته ايم: ابوالفتوح: «گفتند اگر ما دانستمانى كه كارزار خواهد بودن، نرفتمانى» (ر.ك: حقوقى، ج ۱، ص ۱۴۸). ميبدى: «اگر دانستمانى كه او بر حق است... ما خود بر پى او رفتمانى».
بهار به نظاير آن در تاريخ بلعمى و كتب صوفيه و اسكندر نامه اشاره مى كند (ج ۲، ص ۳۹۲). اين شكل و شكل «كردى تان» و نظاير آن را هنوز هم به گونه اى در لهجه مردم قم مى توان يافت.
در نمونه سوم، شكل «گزدم» (عقرب) بسيار جالب توجه است و نظر دانشمندانى را كه در «كژدم» نوعى تحريف مى بينند، تأكيد مى كند.
خلاصه در نمونه چهارم، كه دو سه سطر آخر آن به كلمات عربى آكنده است، اين نكته آشكار مى شود كه متن، چون كاملاً از هنجار دستورىِ زبان فارسى پيروى كرده، همچنان شيوا و دل انگيزست و كلمات عربى، زيان غير قابل جبرانى به آن وارد نكرده اند.
تفسير ابوالفتوح از اين نكات جالب توجه آكنده است و پس از چاپ مجدد آن توسط دكتر ياحقى، لازم است كه استادان زبان فارسى به كار آن درايستند. اما قصد ما از ذكر اين چند نمونه، تنها آماده ساختن صحنه براى بحث ترجمه است. با اين همه، دو قطعه كوتاه ديگر نقل مى كنيم تا نشان دهيم كه شيخ اگر مى خواست، از پرداختن سجع و موازنه نيز عاجز نبود؛ در آغاز برخى فصلها (بسيار به ندرت) نثرى عرضه مى كند كه دورادور، خواجه عبداللّه انصارى و ميبدى در نوبت سوم را به ياد