پيام امام امير المومنين(ع) - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٢٤٥ - شرح و تفسير مهمترين حق، حق والى و رعيت است

مى‌كند كه صلاح و فساد رعيت و زمامداران به هم گره خورده است و هردو در يكديگر اثر متقابل دارند. زمامداران فاسد رعايا را به فساد مى‌كشانند و رعاياى صالح حكومت را مجبور به پذيرش حق و عدالت مى‌كنند و اگر هردو صالح باشند بهترين شرايط براى پيروزى و پيشرفت جامعه فراهم مى‌گردد.

آنگاه در ادامه به شرح آثار منفى و مثبتى كه بر اداى حق والى نسبت به رعيت و حق رعيت نسبت به والى و عدم اداى آنها مترتب مى‌شود پرداخته و با عبارات روشن و گويايى اين آثار را يك به يك مى‌شمارد، مى‌فرمايد: «هرگاه رعيت حق والى را ادا كند و والى حق رعيت را بپردازد، حق در ميان آنها قوى و نيرومند خواهد شد، مسيرهاى دين خالى از انحراف مى‌گردد، نشانه‌هاى عدالت استوار مى‌شود و سنّتها در مجراى صحيح خويش به كار مى‌افتد و به اين ترتيب زمان رو به صلاح مى‌رود و مردم به بقاى دولت اميدوار و دشمنان مأيوس خواهند شد»؛ (فإذا أدّت الرّعيّة إلى الوالي حقّه، و أدّى الوالي إليها حقّها عزّ الحقّ بينهم، و قامت مناهج الدّين، و اعتدلت معالم العدل، و جرت على أذلالها [١] السّنن، فصلح بذلك الزّمان، و طمع في بقاء الدّولة، و يئست مطامع الأعداء).

امام عليه السّلام در اين بخش از خطبه، هفت اثر مهم براى وظيفه‌شناسى و اداى حق متقابل والى و رعيت بيان فرموده كه نخستين آنها عزّت و قدرت است و ديگرى هموار شدن مسيرهاى دين و كم‌رنگ شدن بدعتهاست. سومين اثر برافراشته شدن پرچم عدالت در كشور اسلامى و چهارم احياى سنّتهاست. پنجم. كه نتيجه آنهاست اصلاح محيط جامعه و ششم اميدوارى به بقا و دوام حكومت و هفتم مأيوس شدن دشمنان است.

اين امر در عصر رسول خدا صلّى اللّه عليه و اله به خوبى آشكار شد. پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه و اله‌

[١]. «اذلال» جمع «ذلّ» بر وزن «ظلّ» به معناى جاده محكم و صاف است كه بر اثر كثرت عبور و مرور كاملا كوبيده شده باشد، ريشه اصلى آن همان «ذلّت» است گويى چنين جاده‌اى در زير دست و پا كاملا خوار شده است.