پيام امام امير المومنين(ع) - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ١٩٤ - شرح و تفسير بخشى از اوصاف خداوند و پيامبرش

ديگر: شب و روز براى او متصوّر نيست)»؛ (و لا يرهقه‌ [١] ليل، و لا يجري عليه نهار).

اين تعبيرات ممكن است اشاره به اين سند باشد كه ذات پاكش از طريق آثار هميشه آشكار است و شب و روز تفاوتى در اين امر ايجاد نمى‌كند و يا اشاره به اين باشد كه او براى مشاهده و احاطه علمى به اشيا نياز به نور و روشنايى ندارد آن‌گونه كه انسانها نياز دارند.»

يازدهمين و دوازدهمين وصف نيز تكميل و توضيح ديگرى بر اوصاف پيشين است، مى‌فرمايد: «نه درك او از اشياء با حسّ بينايى است و نه علم و دانش وى از طريق خبرگيرى است»؛ (ليس إدراكه بالإبصار، و لا علمه بالإخبار).

زيرا اين امور مربوط به جسم و جسمانيات و صاحبان علوم ناقص و محدود است؛ او نه از قبيل جسم و جسمانيات است و نه محدوديتى در احاطه علمى اوست.

در اينجا اين سؤال پيش مى‌آيد كه چرا امام عليه السّلام در خطبه‌هاى متعدّد بر همين مضامين تكيه و تأكيد مى‌كند و بر اين امر اصرار دارد كه علم خداوند نيازى به هيچ‌يك از امورى كه در بالا گفته شد ندارد؛ اين همه تأكيد براى چيست؟

در پاسخ اين سؤال مى‌گوييم: يكى از مشكلات عظيم در شناخت و معرفت پروردگار مسئله مقايسه او با مخلوقات است، زيرا در همه عمر خود سروكار با مخلوقات دارد، همه‌چيز را با معيار آن مى‌سنجد. مخلوقاتى كه همه‌چيزش محدود است؛ علم، قدرت، زمان، مكان، درك و شهود او همه و همه محدود، ناپايدار و فناپذير است. هنگامى كه سخن از معرفت پروردگار به ميان مى‌آيد آگاهانه يا ناخودآگاه همان مقياسها را به كار مى‌گيرد و در درّه هولناك تشبيه سقوط مى‌كند، از اين‌رو اين معلم بزرگ معرفة اللّه پى‌درپى هشدار مى‌دهد كه بر لب پرتگاه نرويد و خدا را با خود به هيچ‌يك از مخلوقات مقايسه نكنيد كه از معرفة اللّه دور خواهيد شد و اوهامى را در مغز خود پرورش مى‌دهيد و مى‌پرستيد.

[١]. «يرهقه» از ريشه «رهق» بر وزن «شفق» در اصل به معناى پوشاندن چيزى با قهر و غلبه است و به معناى سختگيرى يا مسلّط شدن چيزى نيز آمده است.