پيام امام امير المومنين(ع) - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٥٤١ - شرح و تفسير سرچشمه تفاوتها

و افكار و اخلاق آنها دارد، به اين ترتيب در ميان انسانها اختلافاتى ظاهر گشت.

در اينجا دو سؤال پيش مى‌آيد: نخست اينكه جدّ اوّلى ما حضرت آدم از خاك آفريده شد و انسانهاى بعد از نطفه آدم و فرزندان او به وجود آمدند نه از خاك.

ديگر اينكه آيا اين سخن مذهب جبر را تقويت نمى‌كند كه مى‌گويند: هركسى مجبور است كارهاى خاصّى را انجام دهد و دگرگونى آن ممكن نيست.

پاسخ سؤال دوم را به آخر خطبه، بحث نكات وامى‌گذاريم و پاسخ سؤال اوّل از دو راه ممكن است:

نخست اينكه گرچه انسانهاى پس از آدم از نطفه او متولّد مى‌شوند؛ ولى نطفه از مواد تركيبى مختلفى تشكيل يافته كه قسمت عمده آن به زمين برمى‌گردد و در مسير پرورش از تغذيه مادر استفاده مى‌كند تا به حدّ كمال و هنگام تولّد برسد و غذاى مادر هرچه باشد از مواد زمينى گرفته شده، گياهان از زمين مى‌رويند و حيوانات مأكول از گياهان پرورش پيدا مى‌كنند، بنابراين رشد جنين از يك ذرّه ظاهرا بى‌مقدار تا رسيدن به يك جنين كامل همه از مواد زمينى است.

اين مطلب را با ذكر يك مثال مى‌توان روشن‌تر ساخت و آن اينكه درختان ميوه‌اى كه در زمينهاى مختلف مى‌رويند و همچنين حبوبات و دانه‌هاى غذايى كاملا باهم متفاوتند؛ مثلا انگور كه در يك زمين مى‌رويد بسيار شيرين‌تر، لطيف‌تر و جالب‌تر از انگورى است كه در زمين ديگر مى‌رويد و همچنين ساير ميوه‌ها.

انسانها نيز چنين هستند و از آنجايى كه رابطه جسم و روح نسبت به يكديگر بسيار نزديك است تفاوت اين مواد در روحيات و خلقيات انسان اثر مى‌گذارد.

پاسخ ديگر اينكه صرف‌نظر از آنچه گفته شد، اگر تنها بر گرفتن جسم آدم از خاك تكيه كنيم باز ممكن است از اين ماده تركيبى وجود آدم هنگامى كه نطفه را تشكيل مى‌دهد، نطفه‌هاى مختلفى حاصل شود. در بعضى از حالات بخشى از