پيام امام امير المومنين(ع) - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٥٤٢ - شرح و تفسير سرچشمه تفاوتها

فلان ماده، بيشتر در نطفه وارد شود و در بعضى از حالات كمتر و به همين دليل فرزندانى كه از يك پدر و مادر و در يك آب و هوا متولّد مى‌شوند و حتى تغذيه پدر و مادر هم شبيه به‌هم است، باهم متفاوت و مختلف‌اند؛ يكى دليرتر و ديگرى با سخاوت‌تر، يكى ضعيف‌تر و ديگرى باهوش‌تر است.

اين نكته نيز قابل ملاحظه است كه آب و هوا نيز بخشى از وجود انسان را تشكيل مى‌دهد؛ ولى امام عليه السّلام در اينجا سرچشمه اختلاف را فقط تفاوت ماده زمينى ذكر فرمود و سخنى از آب و هوا به ميان نياورد يا از آن‌رو تأثير آنها نسبت به مواد زمينى بسيار كمتر است و يا اينكه آب و هوا نيز تحت تأثير موادّ زمينى است، در شوره‌زارها، آب شور و هوا آلوده و در سرزمينهاى شيرين، آب شيرين و هوا پاك و مطبوع است.

البتّه كيفيّت تابش آفتاب نيز تأثير خاص خود را دارد و به همين دليل در مناطق استوايى، افراد غالبا سياه‌پوست و در مناطق معتدل، سفيدپوست هستند و به يقين تنها رنگ پوست عوض نمى‌شود، بلكه منطقه جغرافيايى به سبب تفاوت تابش آفتاب يا تفاوت آب و هوا و زمينها، تأثير ويژه خود را دارد.

به هر حال با توجّه به آنچه گفتيم، كلام امام را مطابق آنچه ظاهرش دلالت دارد مى‌توان پذيرفت و با موازين علمى امروز نيز كاملا سازگار است و نيازى نيست بگوييم منظور از (مبادئ طينهم) ارواح و نفوس انسانى هستند و بقيه الفاظ امام را نيز بر تفاوت ارواح حمل كنيم؛ نه بر تفاوت اجسام كه تأثيرگذار در تفاوت اخلاق و روحيّات است، آن‌گونه كه از سخنان ابن ابى الحديد در شرحش بر نهج البلاغه استفاده مى‌شود.

آنگاه امام عليه السّلام در ادامه سخن نمونه‌هاى متعددى از تأثير جسم بر اخلاق و فكر و صفات نفسانى بيان مى‌فرمايد و با ذكر هفت نمونه از رابطه جسم و روح و تركيب ظاهرى با خلق و خوى باطنى، اين بحث را به پايان مى‌برد و مى‌فرمايد: