بزرگترين اداكننده حقوق امت بود و اكثريّت قاطع امت نيز حق اطاعت را ادا مى‌كردند و اين آثار هفت‌گانه به خوبى نمايان شد؛ ولى در عصر امير مؤمنان عليه السّلام هرچند تا حدّ زيادى سنن اسلامى و عدل و داد احيا شد؛ ولى به سبب انحرافاتى كه بعد از پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه و اله در مدّت ٢٥ سال يكى پس از ديگرى بروز كرد و سرانجام به شورش مسلمانان برضدّ حكومت عثمان و قتل وى انجاميد، بازگرداندن كامل اين قافله عظيم به مسير اصلى در مدّت كوتاه حكومت امير مؤمنان على عليه السّلام و با بقاياى عوامل خطرناكى از حكومتهاى پيشين؛ مانند معاويه و بنى اميّه و بنى مروان، ميسّر نشد. هركس اين بخش از تاريخ اسلام را به دقت و خالى از تعصّب مطالعه كند آنچه را گفتيم تصديق مى‌كند.

مسلمانان، امروز مى‌توانند با الهام از بيانات حساب شده بالا و با انسجام ولايت و رعايا، زمامداران و توده‌هاى مردم، عزت و قدرت خود را باز يابند.

سپس امام عليه السّلام در ادامه اين سخن به بيان آثار سوء تخلّف والى و رعيت از حقوق يكديگر پرداخته، مى‌فرمايد: «و اگر رعيت بر والى خويش بشورد و چيره گردد، يا والى نسبت به رعايا اجحاف كند (نظام جامعه به هم مى‌ريزد و) در آن زمان اختلاف كلمه پيدا مى‌شود، نشانه‌هاى ظلم و ستم آشكار مى‌گردد، فريبكارى و بدعت در دين فزونى مى‌يابد و جاده‌هاى روشن سنّتها و آداب دينى متروك خواهد شد. در نتيجه بر طبق هوا و هوس عمل مى‌شود، احكام الهى تعطيل مى‌گردد و بيماريهاى اخلاقى فزونى مى‌يابد»؛ (و إذا غلبت الرّعيّة و اليها، أو أجحف‌ [١] الوالي برعيّته، اختلفت هنالك الكلمة، و ظهرت معالم الجور، و كثر الإدغال‌ [٢] في الدّين، و تركت محاجّ‌ [٣] السّنن، فعمل بالهوى، و عطّلت الأحكام، و

[١]. «اجحف» از ريشه «اجحاف» به معناى از بين بردن حقوق ديگران است و ريشه اصلى آن «جحف» بر وزن «محو» به معناى برگرفتن چيزى است.

[٢]. «ادغال» يعنى ورود مخفيانه به چيزى به قصد فاسد كردن آن. در اصل از ريشه «دغل» بر وزن «دخل» به معناى ورود در مكان مخفى براى غافلگير كردن صيد، گرفته شده است.

[٣]. «محاج» جمع «محجة» به معناى جاده واضح، روشن و مستقيم است و در اصل از ريشه «حج» به معناى قصد گرفته شده، زيرا انسان هميشه قصد دارد از راه روشن و مستقيم برود.