پيام امام امير المومنين(ع) - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٢٤٤ - شرح و تفسير مهمترين حق، حق والى و رعيت است

خواه طرف مقابل به وظيفه خود عمل كند يا عمل نكند.

براى توضيح بيشتر به مثال زير توجّه كنيد:

هرگاه گروهى از رعيت، ماليات و خراج لازم را بپردازند به يقين والى از انجام وظيفه خود در مسأله امنيّت يا تعليم و تربيت اطفال آنها و مداواى مجروحان و مصدومان و بيمارانشان، كوتاهى نخواهد كرد، زيرا هريك از اين دو وظيفه جنبه استقلالى دارد و غير مشروط به ديگرى در مقام عمل است، هرچند در مقام تشريع دو وجوب به يكديگر گره خورده‌اند.

در ادامه اين سخن مى‌فرمايد: «از ميان حقوقى كه خداوند واجب ساخته، بزرگترين آنها حق والى و زمامدار بر رعيت و حق رعيت بر والى است.

فريضه‌اى است كه خداوند سبحان آن را بر هركدام در مقابل ديگرى مقرّر فرموده است»؛ (و أعظم ما افترض- سبحانه- من تلك الحقوق حقّ الوالي على الرّعيّة [١]، و حقّ الرّعيّة على الوالي، فريضة فرضها اللّه- سبحانه- لكلّ على كلّ).

سپس امام عليه السّلام به فلسفه اين دو حق مى‌پردازد و مى‌فرمايد: «خداوند اين فريضه را سبب نظام الفت مردم و پيوستگى آنان به يكديگر و موجب عزت و قدرت دين آنها قرار داده است، بنابراين رعيت هرگز اصلاح نمى‌شود مگر با اصلاح زمامداران و زمامداران اصلاح نمى‌گردند جز از طريق قرار گرفتن رعيت در مسير صحيح و مستقيم»؛ (فجعلها نظاما لألفتهم، و عزّا لدينهم، فليست تصلح الرّعيّة إلّا بصلاح الولاة، ولا تصلح الولاة إلّا باستقامة الرّعيّة).

در واقع رعايت اين حقوق هم آثار مهم مادى دارد و هم معنوى. جمله‌ (جعلها نظاما لألفتهم) اشاره به آثار مادى و ظاهرى و جمله‌ (عزّا لدينهم) اشاره به آثار معنوى و روحانى است و دو جمله ما بعد آن، به اين حقيقت مهم اشاره‌

[١]. «رعيّت» از ريشه «رعى» بر وزن «سعى» به معناى حفظ و مراقبت و مراعات است. به چوپان «راعى» گفته مى‌شود، چون در حفظ چهارپايان مى‌كوشد و به حاكم «راعى» گفته مى‌شود، زيرا از مردم مراقبت مى‌كند و به مردم «رعيت» اطلاق مى‌شود، چون تحت مراقبت و حفاظت حكومتند.