پيام امام امير المومنين(ع) - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٦١٦ - شرح و تفسير سرانجامِ وسوسههاى شيطان و نفس امّاره

آرى انسان دو دشمن فريبكار دارد: يكى از برون و ديگرى از درون. شيطان از برون و نفس اماره از درون و مى‌دانيم نفوذ شيطان در صورتى است كه نفس اماره بر انسان مسلط باشد. همان‌گونه كه قرآن مجيد مى‌فرمايد: «إِنَّهُ لَيْسَ لَهُ سُلْطَانٌ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَلَى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ* إِنَّمَا سُلْطَانُهُ عَلَى الَّذِينَ يَتَوَلَّوْنَهُ وَالَّذِينَ هُمْ بِهِ مُشْرِكُونَ»؛ چراكه او، بر كسانى كه ايمان دارند و بر پروردگارشان توكل مى‌كنند، تسلطى ندارد.* تسلط او تنها بر كسانى است كه او را به سرپرستى خود برگزيده‌اند، و آن‌ها كه به او (خدا) شرك مى‌ورزند (و به فرمان شيطان گردن مى‌نهند)». [١]

بعضى از شارحان، جمله‌

(وَالْأَنْفُسُ الْأَمَّارَةُ بِالسُّوءِ)

را جمله حاليه گرفته‌اند در حالى كه هيچ مناسبتى ندارد و بعضى نيز اين جمله را با جمله‌

(الشَّيْطَانُ الْمُضِلُّ)

مترادف شمرده‌اند كه آن هم كاملًا بى‌دليل است. امام عليه السلام اشاره به دو دشمن اصلى انسان كرده كه از درون و برون به سراغ او مى‌روند.

سپس امام عليه السلام به طرق نفوذ نفس اماره و شيطان در وجود انسان اشاره كرده و از سه طريق اين نفوذ را تبيين مى‌كند و مى‌فرمايد: «آن‌ها به‌وسيله آرزوهاى دراز خوارج نهروان را فريفتند و راه گناه را بر آنان گشودند و نويد پيروزى به آن‌ها دادند و سرانجام آنان را سريعاً به جهنم فرستادند»؛

(غَرَّتْهُمْ بِالْأَمَانِيِّ، وَفَسَحَتْ لَهُمْ بِالْمَعَاصِي، وَوَعَدَتْهُمُ الْإِظْهَارَ فَاقْتَحَمَتْ بِهِمُ النَّارَ)

. «فَسَحَتْ» از ماده «فُسحت» به معناى گشايش و «اظْهار» به معناى پشتيبانى و پيروزى است.

«اقتحام» در اصل به معناى ورود در كارهاى سخت و هولناك است. سپس به ورود در هر كار دشوارى اطلاق شده است.

آن‌ها به گمان اين‌كه بر اميرمؤمنان عليه السلام و عموم مسلمانان پيروز مى‌شوند

[١]. نحل، آيه ٩٩ و ١٠٠