پيام امام امير المومنين(ع) - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٣٢٤ - شرح و تفسير سوگندى بسيار زيبا

قسم بوده از ذكر آن صرف نظر كرده است. اين احتمال نيز هست كه بر سيّد رضى رحمه الله نيز روشن نبوده و آنچه را او به آن دست يافته اصل سوگند بوده است؛ ولى مى‌توان به قرينه قسمى كه امام عليه السلام ياد كرده حدس زد كه قسم، اشاره به ظهور اسلام و محو آثار شرك و كفر و بت‌پرستى و انتقال مردم از دوران تاريك جاهليت به دوران نورانى اسلام بوده و جمله «ما كانَ كَذا وكَذا» در واقع اشاره به نفى بعضى از بدعت‌هايى بود كه در اسلام گذاشته شد و در زمان پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله وجود نداشت.

مرحوم «مغنيه» در شرح نهج‌البلاغه‌ خود مى‌گويد: جمله (ما كان كَذا وَكَذا) ممكن است اشاره به مطلب باطلى بوده كه امام عليه السلام آن را از كسى شنيده بوده و در مقام انكار آن برآمده است؛ ولى آنچه ما ذكر كرديم مناسب‌تر به نظر مى‌رسد.

در اين‌كه «لا» در آغاز اين قسم و مشابه آن در كلام عرب زائده است يا نافيه، در ميان مفسران و دانشمندان، گفت‌وگو است؛ جمعى آن را زائده نمى‌دانند؛ مانند آنچه در قرآن مجيد در آيه ٦٥ سوره «نساء» آمده است كه مى‌فرمايد: «فَلَا وَرَبِّكَ لَايُؤْمِنُونَ‌ ...». و معتقدند مطلبى قبلًا ذكر شده، آن را نفى مى‌كند سپس به مطلب ديگر مى‌پردازد؛ ولى جمعى ديگر عقيده دارند كه «لا» زائده است و براى تأكيد نفيى است كه بعداً مى‌آيد (و مى‌دانيم كه بسيارى از كلمات زائده براى تأكيد است).

در تفسير فخر رازى نيز در آيه شريفه بالا دو قول نقل شده است: يكى «لا» ى زائده و براى تأكيد و ديگرى «لا» ى مفيده و براى نفى مطلبى بوده كه پيش از اين آمده است؛ ولى در تفسير جوامع الجامع‌، «لا» زائده گرفته شده است. [١]

[١]. تفسير كبير، ج ١٠، ص ١٢٧؛ جوامع الجامع، ج ١، ص ٢٦٧