مجموعه رسائل در شرح احاديثي از کافي - سلیمانی آشتیانی، مهدی؛ درایتی، محمد حسین - الصفحة ٤٣٣ - فصل اول در ذكر مذهب اشاعره

پنجم: مكابره به‌مقتضاى بديهه عقل؛ چه بديهه عقل هر عاقل فارق است ميان حركت اختياريّه و حركت اضطراريّه، چون افتادن از بام و پائين آمدن از آن به‌وجود تأثير قدرت و اراده در صورت اوّلى و عدم آن در صورت ثانيه. و جازم است به اين‌كه:

چنانكه انكار وجود قدرت عباد مكابره است، همچنين انكار تأثير آن نيز مكابره است و اينكه فاضل قوشچى گفته كه: فرق ضرورى راجع است به‌وجود قدرت و اراده در صورت اوّلى و عدم آن در ثانيه، نه به‌تأثير و عدم تأثير، مكابره در مكابره است.

رعد: اين جماعت به‌گمان اينكه به‌شبهه دفع اين ضرورت از خود توانند نمود، شبهه‌ها كرده‌اند در اين مقام:

يكى: آنكه گويند: اگر بندگان در فعل خود مستقلّ باشند، شريك خدا خواهند بود در ملك او.

و جوابش با قطع نظر از اينكه شبهه در مقابل ضرورت مسموع نيست، آنكه بندگان به‌اعتقاد بسيارى ما مستقلّ نيستند، بلكه وقوع فعل را از بندگان موقوف به‌اراده خدا نيز مى‌دانند و به‌اعتقاد جمعى كه مستقلّند باز كمال استقلال ندارند، بلكه وقوع فعل را از ايشان موقوف بر عدم منع خدا مى‌دانند.

و هر يك از اين مذاهب، بعد از اين سمت تفصيل مى‌يابد إن شاء اللَّه تعالى، و لكن حقّ جواب آن است كه گوييم: استقلالى كه شرك به‌خداست استقلال ذاتى است و هر گاه استقلال بندگان از جانب خدا باشد و خدا ايشان را مستقلّ و مالك گردانيده باشد و قادر باشد كه ايشان را باز دارد از افعال ايشان، شريك او نخواهند بود و از قول به استقلال ايشان شركى رخ نخواهد نمود.

و نه چنان است كه قاضى اشاعره گفته: