مجموعه رسائل در شرح احاديثي از کافي - سلیمانی آشتیانی، مهدی؛ درایتی، محمد حسین - الصفحة ١٣ - كوشش حديث پژوهان در رفع مشكل

در قرون متأخر و در دوران شكوفايى علوم حديث نيز كتاب‌هاى زيادى در اين رابطه تدوين شد. از اين دست آثار، مى‌توان به روضة المتقين فى شرح اخبار الأئمة المعصومين عليهم السلام، از مجلسى اوّل (د ١٠٧٠ ق)[١]، مجمع البحرين ومطلع النيّرين، از فخر الدين طُريحى نجفى (د ١٠٨٧ ق)[٢]، الوافي، از ملا محسن فيض كاشانى (د ١٠٩١ ق)[٣]، مرآة العقول في شرح أخبار آل الرسول صلى الله عليه و آله، از علامه مجلسى (د ١١١٠ ق)[٤] و بحارالأنوار از همو و همه آثارى كه در شرح كتب حديث نوشته شده و به خصوص شروح متعدد الكافي مانند آثار ملا صدرا (د ١٠٥٠ ق) و ملا صالح مازندرانى (د ١٠٨٦ ق) و ديگران، همه و همه مشحون از بحث در اطراف احاديث مشكل و حاوى بهترين و دقيق‌ترين نوآورى‌هاى محدثان و حديث‌پژوهان بزرگ شيعه در موشكافى از دقايق اخبار و روايات است.

ما در اين كوتاه قصد معرفى همه آثار مربوط به مشكل الحديث را نداريم ولى به صورت اجمال، فهرست مختصرى، از كتاب‌ها و رساله‌هايى كه در اطراف احاديث مشكل تأليف شده است، مى‌آوريم. ابن فهرست نامه جامع نيست كه اميد است با تذكرات دوستان دانش‌مند و دانش دوست كامل گردد و از سويى شايد مانع نباشد، چرا كه فقط به اطلاعات مختصر منابع كتاب‌شناسى و فهرست نامه‌هاى نسخه‌هاى خطى، اعتماد كرده‌ايم و چه بسا كاوش و بررسى اصل كتاب، آن را از حوزه مورد نظر خارج سازد.

با اين تفصيل، مختصرى از فعاليت‌هاى حديث پژوهان در شرح احاديث مشكل چنين است:

١. جوابات المسائل العكبرية، شيخ مفيد (د ٤١٣ ق)[٥].

٢. غرر الفوائد ودرر القلائد، على بن حسين شريف مرتضى (د ٤٣٦ ق)[٦]

٣. جواهر الأسرار، نورالدين حمزة بن عبدالملك بيهقى طوسى (د ٨٦٦ ق)[٧]

[١]. الذريعة، ج ١١، ص ٣٠٢.