مجموعه رسائل در شرح احاديثي از کافي - سلیمانی آشتیانی، مهدی؛ درایتی، محمد حسین - الصفحة ١٥٢ - شرح حديث بيضه

بود كه استدلال كند بر تجرّد نفس ناطقه، چنان كه مذهب حكماست و قاعده مسلّمه اهل اسلام را باطل سازد كه مجردى به غير از اللَّه تعالى نيست، و اين استدلال مأخوذ است از كلام ارسطو و حاصل آن چنين است كه اگر نفس مجرد نباشد و جسمانى باشد البته مقدار خاصّى خواهد داشت و لازم مى‌آيد كه نتواند دانست جسمى را كه بزرگ‌تر از آن باشد در مقدار، زيرا كه اگر داند لازم مى‌آيد كه بزرگ در كوچك داخل شود بى‌آن كه كوچك شود بزرگ يا بزرگ گردد كوچك و اين محال بالذات است.

امّا بيان ملازمه پس اين كه ادراك جسمى جسم ديگر را ميسّر نيست مگر اين كه تماس نمايد اول با تمام اجزاى ثانى.

و بيان بطلان تالى ظاهر است، چه نفس، علم به آسمان و زمين و اجسام بسيار عظيمه دارد.

و حاصل جواب امام عليه السلام نقض اجمالى است كه حلّ شبهه عبداللَّه از آن ظاهر مى‌شود.

بيان نقض اين كه اگر اين استدلال صحيح باشد لازم مى‌آيد كه باصره كه جسمانى است به اتّفاق ادراك نكند جسم بزرگ‌تر از خود را و فساد تالى ظاهر، چنان كه بيان لزوم ظاهر است.

و امّا تقرير حلّ شبهه عبداللَّه پس اين كه اگر ادراك باصره جسم بزرگ را به اعتبار دخول آن است در حيّز باصره كوچك، پس ادراك نفس ناطقه نيز بر فرض جسمانيّت چنين باشد. و بنابراين ظاهر مى‌شود كه آنچه را سائل محال بالذات مى‌گفت محال نبوده، و اگر ادراك باصره نه به عنوان دخول جسم مدرك است در آن، ظاهر مى‌گردد بطلان مقدّمه ديگر سائل كه ادراك جسمى جسم ديگر را ميسّر نمى‌شود بدون تماس اوّل با تمام اجزاى ثانى. تمام شد خلاصه كلام شافى.

و آن غير شافى است از چند وجه:

اول: اين كه نام نفس ناطقه و مجرّد و مادى بودن آن اصلًا در اين مقام مذكور