مجموعه رسائل در شرح احاديثي از کافي - سلیمانی آشتیانی، مهدی؛ درایتی، محمد حسین - الصفحة ٤١٢ - شرح حديث «أنا اللَّه الّذي لا إله إلّاأنا »

مگر به اذن خدا، و مى‌گرداند خدا پليدى را بر آن كسانى كه درك اين معنا نمى‌نمايند.

در حديث وارد شده كه مأمون به حضرت امام رضا عليه السلام گفت كه يابن رسول اللَّه! قول بارى تعالى‌ كه فرمود: «ولو شاء ربّك لآمن من في الأرض» إلى قوله تعالى‌: «إلّا بإذن اللَّه» چه معنى دارد.

پس حضرت- سلام اللَّه تعالى‌ عليه- فرمود كه حديث كرد مرا پدرم از پدران خود از حضرت امير المؤمنين- صلوات اللَّه تعالى‌ عليهم- كه گفت: به درستى كه مسلمانان گفتند به حضرت پيغمبر- صلى الله عليه و آله- كه: اى رسول خدا! اگر اكراه نمايى به كسانى كه قدرت رسانيده به ايشان از مردم بر اسلام، به اين معنا كه ايشان را به جبر به اسلام وادارى، هر آينه‌زياد مى‌شدى عدد ما و توانايى به‌هم‌مى‌رسانديم بر دشمنان خود. پس حضرت- صلوات اللَّه عليه وآله- مضمون اين را فرمودند كه: «نيستم كه آنچه خداى به من نفرموده، چنان كنم». پس حضرتِ بارى تعالى‌، نازل كرد كه: اى محمّد! اگر مى‌خواست پروردگار تو، هر آينه ايمان مى‌آورد هركه در زمين است، به عنوان الجاء و اضطرار در دنيا؛ همچنان كه ايمان مى‌آورد در وقت ناخوشى ديدن در آخرت و اگر اين با ايشان سلوك مى‌نمودم، مستحق نبودند از من ثوابى را، وليكن من اراده كرده‌ام از ايشان اينكه ايمان بياورند، در حالت اختيار، نه از روى اضطرار، تا اينكه مستحق شوند از من زلفى‌ و كرامت و هميشگى ماندن در بهشت خلد را. آيا پس تو به اكراه مى‌دارى مردم را تا اينكه بگردند مؤمنان؟

و امّا قول بارى تعالى‌: «وما كان لنفس أن تؤمن إلّابإذن اللَّه». پس نيست بر سبيل حرام داشتن ايمان بر او؛ وليكن به اين معناست كه نيست براى نفس اينكه ايمان بياورد، مگر به اذن خدا، و اذن خدا، امر اوست- جلّ ذكره- و اين نبوده كه نفس متكلّف و متعبّد باشد و الجا و اضطرار الهى، نفس به ايمان در وقت زوال تكيلف و تعبّد مى‌باشد.

پس مأمون گفت: فرّجك اللَّه عنك فرّجت‌[١].

[١]. الاحتجاج، أمين الإسلام طبرسى، ص ٤١٢- ٤١٣. در« احتجاج»، عبارت آخر حديث، چنين آمده:« فرّجت عنّى فرّج اللَّه عنك».