مجموعه رسائل در شرح احاديثي از کافي - سلیمانی آشتیانی، مهدی؛ درایتی، محمد حسین - الصفحة ٣٥٦ - اختيار

فعل دانيم و نفس ايجاد دانيم و هر گاه اراده را به معنى علم به اصلح بگيريم، چنانكه متكلّمان اماميّه گفته‌اند، پس فرق مابين علم و اراده، فرق مابين كلّى و فرد و عامّ و خاصّ است، پس علم عبارت است از مطلق دانستن و اراده عبارت است از دانستن خاصّى كه دانستن اصلح و خير باشد.

پس بنابراين معنى آخر حديث اين است كه علم خدا، يعنى آن معنى عامّ سابق است بر مشيّت، يعنى سبقت بالذات دارد؛ چون عامّ بالذات اسبق است از خاصّ.

و فرقى ديگر هست كه علم خدا شامل همه چيز است و از جمله آنها افعال سيّئه عباد است و علم مطلق منشأ حصول آن افعال نيست، بلكه چون حاصل مى‌شود مى‌داند كه در اينجا علم به معنى عامّ به حصول آن سيّئه هست، امّا اراده كه علم خاصّ است- كه بر وجه اصلحيّت است- در اينجا نيست، و لكن اراده كه به معنى علم به اصلح است در افعال الهيّه، تخلّف از وقوع و حصول و صدور از آن جناب نمى‌كند.

و از جمله آنها صحيحه صفوان بن يحيى است:

قال: قلتُ لأبي الحسن عليه السلام: [أخبرني‌] عن الإرادة من اللَّه و من الخلق؟ فقالَ: الإرادة من الخلق الضمير و ما يَبدو لهم بعد ذلك من الفعل، و أمّا من اللَّه فإرادتُه إحداثُه لا غيرُ ذلك، يقول له: كُن، فيكون، بلا لفظٍ و لا نُطقٍ بلسان و لا همّةٍ و لا تفكّر، و لا كيف لذلك كما أنّه لا كيف له‌[١].

ظاهر ترجمه اين حديث، كه در بيان فرق ما بين اراده الهى و اراده خلق اين است كه: اراده خلق عبارت است از ضمير، يعنى آنچه در خاطر در مى‌آيد بعد از آن كه چيزى در خاطر نبود و آنچه بعد از آن ظاهر مى‌شود از براى خلق از بابت فعل است و آنچه در خاطر درمى‌آيد بعدِ حصول علم به آن، ميل به آن شى‌ء است و همّت بستن و شوق كردن و عزم كردن؛ و امّا به وقوع آوردن آن، پس آن داخل «ما يَبْدو» نيست و شكّى نيست كه آن از بابت فعل عبد است و ممكن است كه مراد از ضمير، همان‌

[١]. الكافي، ج ١، ص ١٠٩، ح ٣، الإرادة، شيخ مفيد، ص ١١؛ كنز الفوائد، ج ١، ص ٨١( با تلخيص).