مجموعه رسائل در شرح احاديثي از کافي - سلیمانی آشتیانی، مهدی؛ درایتی، محمد حسین - الصفحة ٣٨١ - اختيار

اصلح كه تابع ذات الهى است در آن تغيّرى و تبدّلى نمى‌باشد، بلكه مراد، مشيّت حادثه است كه عبارت است از خود آنچه مترتّب مى‌شود بر مشيّت در مخلوقات، مثلًا هر گاه مخلوقى اراده و عزم كند بر كردن كارى، اسباب آن را فراهم مى‌كند و مايحتاج إليه وجود آن را جمع مى‌كند، پس هر گاه خدا ايجاد كند امور چند را كه مترتّب مى‌شود بر آنها وجود چيزى، همان معنى را تعلّق مشيّت حادثه به وجود آن شى‌ء مى‌گويند و اين معنى قابل تغيّر و تبدّل هست به اين معنى كه در ظاهر چنين مى‌نمايد كه آن امر مى‌شود، و لكن در واقع مشروط است به وجود امرى ديگر، يا به انتفاى مانعى كه مخفى است از بندگان و حكايت اسماعيل، فرزند حضرت صادق عليه السلام مبتنى بر اين است و مراد آن حضرت كه فرمود: «بَدا شد از براى خدا در شأن اسماعيل» همين بود كه اسباب ظاهرى امامت از براى اسماعيل مهيّا بود، كه مردم به آن اسباب حكم مى‌كردند كه او وصى و امام خواهد بود، و لكن خلاف آن از پرده غيب منكشف شد؛ زيرا كه از احاديث معلوم مى‌شود كه ائمه عليهم السلام عالِم بودند كه كى امام خواهد بود، و كى نخواهد بود بلكه جناب اقدس الهى و حضرت رسالت پناهى خبر از نام و نشان همه داده بودند، پس علم حضرت صادق عليه السلام هم متغيّر نشد، چه جاى علم الهى و اين معنى هم از براى ردّ بر يهود است و بر مفوّضه و موجب نجات از شرك است كه كسى اعتقاد نكند استقلال اسباب را در حصول مسبّبات، بلكه امر به دست مسبّب الأسباب است و بنابراين نيز صفحه كاينات لوح محفوظ و اثباتند.

و امّا سيّم: پس بدانكه علم در حقيقت همان شى‌ء است كه حاضرات بالذات در نزد عالم، خواه حضور به تحقّق عينى باشد مثل علم نفوس به ذات و صفات خودشان و خواه به تحقّق ظلّى تبعى مثل علم نفوس به ساير اشيا.

و مرتبه اوّل علم الهى علم اوست به ذات مقدّس خود و آن منزّه است از تغيّر و تبدّل.

و مرتبه دويّم انكشاف جميع اشيا است از كلّى و جزئى و عينى و ظلّى به تحقّق‌