و مرتبه سيّم صور علميّه است كه از مبدء افاضه مى‌شود بر الواح مجرّده، يعنى عقول و نفوس فلكيّه و نفوس بشريّه؛ زيرا كه آنچه بر آنها منكشف شد، بر حقّ تعالى‌ كه جاعل و فاعل آنها نيز منكشف است و اين انكشاف و انتقاش بر الواح مجرّده بر دو قسمست:

اوّل اينكه افاضه علوم از حيثيّت قرب به مبدأ است، مثل علومى كه فايض مى‌شود بر عقول و نفوس كامله بشريّه مثل انبيا و اوليا و اين علم نيز مطابق واقع است و تغيّر و تبدّلى در آن نمى‌باشد و نمى‌تواند شد كه چيزى يقينىِ انبيا و اوليا باشد و مخالف واقع باشد و الّا دروغ‌گو خواهند بود در عقايد خود، چنانكه بعض اخبار هم صريح است در آن و آنچه برخلاف آن دلالت دارد محمول است بر آنچه به عنوان يقين خبر ندهند، بلكه از باب آنچه محتمل است در آن تغيّر و تبدّل خبر مى‌دهند.

و دويّم آنكه افاضه علوم از جهت استعداد است، كه حاصل مى‌شود به سبب التفات به اسباب ظاهره و مقدّمات موصله، چنانكه در نفوس فلكيّه و ما سوى مقرّبين از نفوس بشريّه و معلوم است كه اين علوم متغيّر و متبدّل مى‌شوند؛ به جهت آنكه ممكن نيست اطّلاع بر جزئيّات اسباب و شرايط و موانع از براى احدى به غير خدا، پس هرگاه حاصل شود صورت علميّه كه استنباط شده باشد از نظر به اسباب ظاهريّه از براى يكى از اين نفوس مجرّده و در آنجا مانع خفى باشد، يا شرطى از شروط آن منتفى باشد كه مانع باشد از حصول آن شى‌ء، حقّ تعالى‌ محو مى‌كند آن صورت را از آن لوح و اثبات مى‌كند خلاف آن را و متحقّق مى‌شود بَدا و تغيّر در اين صورت علميّه، و لكن اين نوع بَدا از براى خداى تعالى‌ مسبوق است به علم ازلى غير متغيّر و در اين نظر، همين الواح مجرّده، لوح محو و اثباتند و به اين اشاره مى‌كند كلام حضرت باقر عليه السلام:

العلمُ علمان: علم مخزونٌ لم يُطلع عليه أحداً من خلقه، و علمٌ علّم ملائكته و رسلَه؛ فإنّه سيكون لا يكذّب نفسَه و لا ملائكته و رسلَه؛ و علم عنده مخزونٌ يقدّم منه ما يشاء و يؤخّر منه ما يشاء و يثبت ما يشاء[١].

[١]. الكافي، ج ١، ص ١٤٧، ح ٦؛ المحاسن، ج ١، ص ٢٤٣؛ التوحيد، ص ٤٤١، ذيل ح ١؛ عيون أخبار الرضا عليه السلام، ج ١، ص ١٨٢، ذيل ح ١( با اختلاف اندك).