مجموعه رسائل در شرح احاديثي از کافي - سلیمانی آشتیانی، مهدی؛ درایتی، محمد حسین - الصفحة ٣٨٤ - اختيار

نهج البلاغه تصريح فرموده به اينكه جناب ايزد تعالى‌ خلقت مورچه را خود كرده بدون واسطه‌[١] و همچنين دليلى تمام بر وجود عقول مجرّده ثابت نشده.)[٢]

مقدّمه دويم اينكه اصوليّين خلاف كرده‌اند بعد از آنكه تعريف امر را كرده‌اند به اينكه آن طلبى است به قول از عالى بر سبيل استعلا، يا[٣] مطلقاً در اينكه آيا اين طلب عين اراده است يا غير آن است؟

معتزله و اصحاب ما گفته‌اند كه: عين اراده است؛ به جهت اينكه ما نفهميم معنى از آن به غير اراده و جايز نيست در حكمت اينكه لفظ ظاهرِ مشهورى موضوع باشد از براى معنى كه كسى آن را نداند و نفهمد، يا اگر فهمد معنى بسيار خفى باشد.

و اشاعره گفته‌اند كه: طلب غير اراده است و استدلال كرده‌اند به چند وجه:

اوّل اينكه حقّ تعالى‌ امر كرده است كافر را به طاعت و از او نخواسته است؛ به جهت آنكه اگر خواسته باشد لازم مى‌آيد تكليف به محال، به علّت اينكه حقّ تعالى‌ عالم است به اينكه كافر فرمان نخواهد برد، پس اگر كافر فرمان برد، لازم مى‌آيد كه علم خدا جهل شود، پس ممكن نيست فرمان‌بردارى كافر، پس تكليف به آن جايز نيست و اين سخن مردود است به اينكه عالم تابع معلوم است و علّت آن نيست و چون او فاعل مختار است، پس هر گاه به سوء اختيار خود احد طرفين را كه مخالفت است اختيار كند، اين منشأ اين نمى‌شود كه فعل از مقدور بودن خارج شود، يا مورد تكليف نتواند شد، و لكن در اينجا اشكال ديگر هست و آن اين است كه هر چند مقدور باشد و از طلب آن تكليف به محال لازم نيايد، و لكن طلب حكيم با وجود علم به عدم حصول، لغو و قبيح است، پس از اين جهت ممتنع خواهد بود!

و جواب آن اين است كه فايده در اين تكليف موجود است و آن يا امتحان و اظهار حال مكلّف است بر بندگان، مانند تكليف ابراهيم به ذبح ولد و يا به جهت اتمام‌

[١]. ن. ك: نهج البلاغة، ص ٢٦٩، خطبه ١٨٥.