يعنى اينكه: اين صور فايضه بر مقرّبين، ممكن نيست كه مخالف واقع باشد، و لكن صور استنباطيّه كه افاضه شده است بر ساير مجرّدات از حيثيّت توجّه به اسباب و ملاحظه مقدّمات، پس مطابق بودن آنها با واقع و مطابق نبودن آنها مخزون است در نزد خدا؛ به جهت آنكه اين علم موقوف است بر اطّلاع كامل بر جميع مصالح جزئيّات اشيا و ممكن نيست براى غير خدا و مقدّم مى‌دارد از آنها آنچه را مى‌خواهد به حسب مصالح مخفيّه كه نمى‌داند كسى آنها را به غير او، هر چند نظر به اسباب و صورت‌هايى كه در اين الواح ثبت شده، بايست متأخّر باشد و همچنين مؤخّر مى‌دارد از آنها آنچه را مى‌خواهد، هر چند نظر به اسباب بايست برخلاف آن باشد و اثبات مى‌كند آنچه را خواهد.

و مرتبه چهارم خود موجودات عينيّه‌اند بذواتها؛ چون كه در مرتبه اثبات حاضرند بالذات در نزد فاعل آنها. پس اينها را نيز علم خوانند و شبهه نيست در اينكه علم به اين معنى هم متغيّر و متبدّل مى‌شود و به اين اعتبار هم صفحه كائنات، لوح محو و اثبات است.

و از آنچه گفته شد معلوم شد كه به هيچ وجه تغيّرى در صفات ذات جناب اقدس الهى راه ندارد و اين تغيّرات راجع مى‌شود به صفات فعل و در آن هيچ غائله نيست.

تمام شد حاصل آنچه از بعض فضلاى متأخّرين نقل كرديم.

و بدان كه اين قول با قواعد شرعيّه مخالفت تمام دارد و با اخبار ائمّه اطهار موافقت ندارد، بلكه مخالف اجماع مسلمين است و جمع كثيرى از فقها دعوى اجماع مسلمين كرده‌اند بر اينكه افلاك، صاحب نفوس اراديّه نيستند، بلكه دعوى اجماع بر تكفير قائل به آن از كلام ايشان مكرّر است و چگونه تواند شد كه حقّ تعالى‌ امور عالم كون و فساد را موكول كند به نفوس جاهله كه مصالح امور بر آنها مخفى مى‌ماند و نظام عالم را به آنها واگذارد كه آنچه رو دهد از لوازم حركات و نتايج بركات آنها باشد؟! و حال اينكه حقّ اين است كه افعال عباد، مخلوق خود عباد است و آنچه غير افعال عبادست همگى مخلوق جناب اقدس الهى است، چنانكه از آيات قرآنى و احاديث معصوميّه مستفاد مى‌شود، حتّى آنكه جناب امير المؤمنين عليه السلام در بعض خطب‌