مجموعه رسائل در شرح احاديثي از کافي - سلیمانی آشتیانی، مهدی؛ درایتی، محمد حسین - الصفحة ٣٧٨ - اختيار

يَشاءُ وَ يُثْبِتُ»[١] نبود هر آينه خبر مى‌دادم به شما از آنچه واقع مى‌شود تا روز قيامت»[٢].

پس با وجود ملاحظه تصريح ائمّه عليهم السلام به اينكه اخبار ايشان حتمى و غير حتمى هر دو هست و در انبياى سلف هم وقوع يافته باشد، ديگر مجال توهّم كذب و جهل باقى نمى‌ماند، بلى در اينجا اشكالى هست كه در بعضى اخبار مذكور است كه:

علمى كه به انبيا و ملائكه و رسل رسيد، در آن بَدايى نيست و البتّه واقع مى‌شود و اين منافات دارد با آنچه مذكور شد و توجيه كرده‌اند آن را به اينكه مراد اين است كه خبرى كه به عنوان حتم و جزم به ايشان رسيده باشد و تصريح به وقوع آن شده باشد به عنوان جزم، در آن بَدايى نمى‌باشد، نه آنچه محتمل بَدا باشد و قابل تغيير باشد.

و در اين مقام به همين قدر اكتفا مى‌كنيم از نقل اقوال و ادلّه.

باقى ماند كلام در آن معنى كه نسبت آن را به جمعى از اهل حكمت داديم در معنى بَدا و آن اين است كه آخوند ملّا محسن رحمه الله در الوافي گفته است كه:

بدان كه قوايى كه منطبع است در افلاك، احاطه نمى‌كند به تفصيلات جميع آنچه واقع مى‌شود از امور دَفعةً واحدة، بلكه نقش مى‌گيرد حوادث در آنها كم كم و پاره پاره با اسباب آنها و علّتهاى آنها بر نهج مستمرّى و نظام مستقرّى؛ زيرا كه آنچه رو مى‌دهد در اين عالم كون و فساد از لوازم و حركات افلاك است و نتايج بركات آنها است پس افلاك مى‌دانند كه هر وقت فلان امر حاصل شود، فلان امر حاصل خواهد شد، پس هر وقت علم حاصل شود از براى آنها به اسباب حدوث امرى در اين عالم، حكم مى‌كنند به وقوع آن امر، پس نقش مى‌گيرد آن حكم در آنها، پس گاه است اسباب چند حاصل مى‌شود و عالم مى‌شوند به آنها و آن اسباب موجب وقوع آن حادث است و هنوز آنها را علم حاصل نشده به بعض اسباب ديگر كه هنوز وقت وجود آنها نشده و علم به آنها هم نرسانده‌اند كه اگر آنها بوجود آيد، امر آن حادث برخلاف مقتضاى اسباب اوّل خواهد بود، پس چون‌

[١]. رعد( ١٣): ٣٩.