مجموعه رسائل در شرح احاديثي از کافي - سلیمانی آشتیانی، مهدی؛ درایتی، محمد حسین - الصفحة ٣٤٠ - شاگردان

به جهت اختلافاتى كه پيش آمد، ايشان به شيراز رفت و بار ديگر به اصفهان بازگشت و پس از مدتى به روستاى قلعه بابو در جاپلق رفت و در نهايت به قم آمد. ورود ميرزا به قم بايد بعد از ١٢١٢ ق بوده باشد، چرا كه گفته‌اند هجرت ايشان به قم در زمان فتحعلى شاه قاجار (١٢١٢- ١٢٥٠ ق) و به درخواست او، يا درخواست اهالى قم بوده است‌[١].

ميرزا در همين سال به سفر حج رفت و توقف كوتاهى در نجف اشرف داشت‌[٢].

اقامت ميرزا در قم، باعث رواج درس و بحث ايشان در اين شهر شد و مورد توجه خاص و عام قرار گرفت. فتحعلى شاه در چند سفر به قم با ايشان ملاقات كرد و سخت مريد او شد. مكاتبات بين ميرزا و شاه معروف است‌[٣].

اين مرد بزرگ به حق از درخشان‌ترين چهره‌هاى علم و عمل و فقاهت و مرجعيت بود و بر دفتر دانش، برگ زرين و فخيمى را افزود.

آفتاب عمر او در سال آخر ربيع الاول سال ١٢٣١ ق در قم، غروب كرد و در قبرستان شيخان مدفون شد[٤].

شاگردان‌

محضر ميرزا تا پايان عمر شريفش، همواره ميعاد دانشيان و فرزندگان بود و جمع زيادى از زلال معرفت او سيراب شدند و به رشد رسيدند.

محقق قمى در طول ساليان تدريس شاگردان برجسته‌اى را تربيت كرد كه برخى از ايشان عبارت‌اند از:

سيد محمّد باقر شفتى (د ١٢٦٠ ق) حاج محمّد ابراهيم كلباسى اصفهانى (د

[١]. الروضة البهية، چاپ سنگى، كرام البررة، ج ١، ص ٥٢.