مجموعه رسائل در شرح احاديثي از کافي - سلیمانی آشتیانی، مهدی؛ درایتی، محمد حسین - الصفحة ١٤٨ - شرح حديث بيضه

و حكماء طبيعيين را عقيده آن است كه صورتى از مرئى مرتسم مى‌شود در چشم و از آنجا در مجمع النور كه پيش از اين مذكور شد، و از آنجا در حسّ مشترك كه در بطن مقدّم دماغ است و ارتسام اين صورت سبب ابصار است، و به اين قول رفته است معلّم اوّل ارسطاطاليس سر كرده فلاسفه مشّاء و شيخ ابوعلى حسين بن عبداللَّه بن سينا كه ملقّب است به رئيس الحكماء، و اين قول را قول به انطباع مى‌نامند.

و جمعى ديگر را از حكماء گمان آن است كه جسم شفّافى كه ميانه چشم و مرئى مى‌باشد مانند هوا، مكيّف مى‌شود به كيفيّت شعاعى كه در چشم است و به اين اعتبار آلت ابصار مى‌گردد.

و ادلّه اين اقوال و بحث بر آنها و جواب بحث‌ها موجب طول مقال است، و اين مقام گنجايش آن را ندارد.

قال: أيّها أصغر؟ قال: الناظر. قال: و كم قدر الناظر؟ قال: مثل العدسة، أو أقلّ منها.

فرمود حضرت امام عليه السلام كه: كدام حاسّه از حواس پنج‌گانه تو كوچك‌تر است؟ گفت هشام كه: حاسّه بينا كه مردم چشم باشد، فرمود امام كه: به چه قدر است آن؟ گفت: به قدر دانه عدسى يا كمتر از آن.

فقال له: يا هشام فانظر أمامك و فوقك فأخبرني بما ترى. فقال له: أرى سماءاً و أرضاً و دوراً و قصوراً و براري و جبالًا و أنهاراً.

پس فرمود امام كه: اى هشام نظر كن به پيش روى خود و جانب فوق خود پس خبر ده مرا به آنچه مى‌بينى، پس گفت هشام كه: مى‌بينم آسمانى و زمينى و خانه‌ها و قصرها و صحراها و كوه‌ها و نهرها.

فقال له أبو عبداللَّه عليه السلام: إنّ الذي قدر أن يدخل الذي تراه العدسة أو أقلّ منها قادر أن يدخل الدنيا كلّها البيضة، لا تصغر الدنيا و لا تكبر البيضة.

پس فرمود أبو عبداللَّه عليه السلام كه: به درستى كه آن كس كه قادر است كه داخل سازد آنچه را مى‌بينى در قدر عدسه يا كمتر از آن، قادر است كه داخل سازد دنيا را در تخمى حال آن كه كوچك نگردد دنيا و بزرگ نشود آن تخم.