مجموعه رسائل در شرح احاديثي از کافي - سلیمانی آشتیانی، مهدی؛ درایتی، محمد حسین - الصفحة ١٤٧ - شرح حديث بيضه

پس نظر كن كه بس عجيب‌تر است خلقت غريب انسان از بناى زمين و آسمان‌ «فَتَبارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخالِقِينَ»[١] و اين يك اشاره كلام شريف حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام است كه فرموده: «من عرف نفسه فقد عرفه ربّه»[٢].

و اختلاف نموده‌اند حكماء صاحب نظر و استدلال، و علماء با بصيرت و كمال، در اين كه ديدن به چه عنوان متحقّق مى‌شود، پس حكماء رياضييّن را اعتقاد آن است كه شعاعى بيرون مى‌آيد از چشم مى‌رسد به آن چيزى كه ديده مى‌شود و اين باعث رؤيت است؛ و به اين قول رفته است عارف ربّانى خواجه نصيرالدين طوسى قدس سره‌[٣].

و ظاهرتر در نظر فقير اين قول است زيرا كه اماراتى كه در رؤيت مشاهده مى‌شود- از ذكر آنها به طول مى‌انجامد كلام- شاهد بر اين قول است، و از آن طرف دليلى بر بطلان اين به جز استبعاد نيست و وهن آن در نظر خرد خرده‌بين پر ظاهر است، چه قادرى كه تنگناء ظلمانى خيال را جلوه‌گاه صور زيبايى كون و مكان و ميدان جولان نقش جهان گردانيد، چه شگفت اگر تير نظر مور ناتوانى را به يك چشم زدن از هفت قبّه آسمان بگذراند، با آن كه ما نمى‌گوييم كه جوهرى از چشم بيرون مى‌آيد و به مرئيّات مى‌رسد تا آن كه كمال استبعاد داشته باشد، يا آن كه عرضى از او منتقل مى‌گردد تا آن كه عقل از آن ابا و امتناع نمايد، بلكه مى‌گوييم كه در مقابل باصره مخلوق مى‌گردد ضوء ضعيفى چنان كه در مقابل اشياء نيّره مانند آفتاب و كواكب و نار و بر وفق وقوع آن شعاع به نحوى كه مبيّن گرديده در علم «مناظر و مرايا» واقع مى‌گردد ابصار، و عقل بينا را از اين چندان استبعادى نيست.

و اين قول را در اصطلاح اهل علم قول به خروج شعاع مى‌گويند و ارباب اين قول نيز در ميانه خود اختلاف بسيارى در كيفيّت خروج و وقوع آن شعاع دارند، و از ذكر آنها بسى به طول مى‌انجامد كلام.

[١]. مؤمنون( ٢٣): آيه ١٤.