فرهنگ فقه فارسي - موسسه دائرة المعارف الفقه الاسلامي - الصفحة ٥٠١ - خُمس
در زمان حضور امام عليه السّلام، واجب است تمامى خمس (سهام ششگانه) به ايشان داده شود. امام عليه السّلام نيمى از آن را براى خود برداشته و طبق صلاحديد مصرف مىكند و نيم ديگر را به مقدار كفايت به سه گروه پيش گفته مىدهد و بنابر مشهور در صورتى كه چيزى از آن اضافه بيايد، مال خود امام است و چنانچه كم بيايد، از سهم خود جبران مىكند.(٣٧)
شرايط استحقاق خمس:سه گروه ياد شده با شرايطى مستحق خمس خواهند بود. بعضى از اين شرايط در هر سه گروه معتبر است؛ امّا بعضى ديگر، مخصوص برخى گروهها است.
شرايط عام عبارتند از:
١. انتساب به هاشم:انتساب به هاشم جدّ رسول گرامى اسلام صلّى اللّه عليه و آله با نسب صحيح (آميزش مشروع) يا در حكم صحيح (آميزش به شبهه)، نه از راه زنا و مانند آن شرط استحقاق خمس است.
نسل هاشم، منحصر در فرزندان عبدالمطّلب است. از اين رو، خمس تنها به كسانى مىرسد كه از نسل عبدالمطّلباند كه عبارتند از فرزندان ابوطالب، عباس، حارث و ابولهب. البته امروزه تنها فرزندان ابوطالب و عباس شناخته شدهاند و از نسل حارث و ابولهب سلسله شناخته شدهاى وجود ندارد؛ بلكه تنها نسل فراوان، نسل ابوطالب است كه مشمول بركت الهى قرار گرفته است.(٣٨)
بنابر مشهور، فرزندان مطّلب، برادر هاشم مستحق خمس نيستند.(٣٩)چنان كه به قول مشهور از ميان فرزندان هاشم كسانى مستحق خمساند كه انتسابشان به هاشم از طريق پدر باشد، نه مادر.(٤٠)
٢. ايمان (شيعه دوازده امامى بودن):بنابر تصريح گروهى، مؤمن بودن شرط استحقاق خمس است؛ بلكه بر آن ادعاى اجماع شده است؛ هرچند برخى در شرط بودن آن توقف و ترديد كردهاند(٤١)( --> ايمان).
٣. عدم ارتكاب علنى گناه كبيره:در شرط بودن آن اختلاف است. بسيارى از معاصران احتياط را در ندادن خمس به مرتكب علنى گناهان كبيره دانستهاند.(٤٢)